25 Ekim seçimi, Sırbistan’da niteliksel bir değişime işaret ediyor; Balkanlar genelinde yankılanan sarsıntılara güç katan siyasi bir deprem niteliği taşımakta.

[İngilizce orjinali, marxist.com’da]

Öğrenciler tarafından oluşturulan “Öğrenci Listesi – Öğrenciler Kazanıyor” (SL) adlı liste, oyların yüzde 52,7’sini alarak (141 sandalye kazanarak) büyük bir zafer elde etti. İktidardaki Aleksandar Vučić’in partisi SNS ise oyların yalnızca yüzde 39,2’sini (103 sandalye) alabildi; bu sonuç, rejime karşı bir referandum niteliğinde değerlendirilebilir. Seçime katılım oranı ise yüzde 70’e ulaştı.

Bu, yalnızca sıradan bir seçimden ziyade 14 yıllık iktidarı boyunca Sırp devletinin ve toplumunun her bir köküne ve dalına nüfuz etmiş olan Vučić’in yerleşik rejiminin gücüne meydan okuyan, uzun soluklu bir kitlesel hareketin zirve noktasıydı.

Vučić’in yenilgiyi kabul etmesinin hemen ardından, ülke genelinde yüz binlerce insan büyük bir coşkuyla kutlamalara başladı. Bu kutlamalar, Sırp gençliğinin iki yılı aşkın süredir geniş kitlelerin desteğiyle yürüttüğü; iftiralara, provokasyonlara, karalamalara, gözdağına, devlet baskısına ve Sırp İlerleme Partisi’nin (SNS) kiralık zorbalarının doğrudan şiddetine meydan okuduğu uzun ve çetin mücadelenin hikâyesini gözler önüne seriyor. On binlerce insan, ertesi gün de kutlamalara devam etti.

Bununla birlikte yaşanan coşkulu havaya rağmen, hareketin önemli bir kesimi, Vučić’in yenilgisinin önemli bir ilk adım teşkil ettiğini fakat rejimin yıkılmaktan hâlâ çok uzak olduğunu doğru bir şekilde kavramış durumda. Bu kesim, kitle hareketinin kazandığı ivmeden yararlanarak rejime ve onun nefret edilen dayanaklarına karşı kesin darbeler indirmek için içgüdüsel bir çaba gösteriyor.

Bu devrimci ruhun en çarpıcı örneği, bizzat seçim gecesi, ‘Ćaciland’ı ortadan kaldıran kitlesel eylemdi. Rejim yanlıları, silahlı haydutlar, suçlular ve çeşitli kışkırtıcılar tarafından bir yıldan uzun süredir Belgrad’ın tam merkezinde tutulan bu kamp; ağır zırhlı çevik kuvvet polisleri tarafından korunuyor, bitmek bilmeyen provokasyonların ve saldırıların kaynağını oluşturuyordu.

Binlerce kişi, kampı ortadan kaldırmak amacıyla doğrudan Ćaciland’a doğru yöneldi. Haber yayıldıkça, onlara katılanların sayısı da giderek arttı. Çevik kuvvet polisinin doğrudan müdahale girişimi yetersiz kalacak ve ateşe körükle gitmekten başka bir işe yaramayacaktı. Bunun yerine, geri çekilmeyi tercih ettiler.

Ertesi gün protestocular, hükümet yanlısı olmasıyla nam salmış yayın kuruluşu Informer’ın Belgrad’daki ofislerini bastı ve canlı yayını keserek genel yayın yönetmeniyle yüzleşti.

Vučić bunun ‘ifade özgürlüğüne’ yönelik bir saldırı olduğunu iddia ediyor; oysa bu, birtakım ayrıcalıklı ve korunan zorbalara, iftira atma ve yalan haber uydurma konusunda tanınan ‘özgürlüğe’ karşı hareketin gösterdiği sağlıklı bir tepkiydi. Bu, söz konusu kişilerin yıllardır hiçbir ceza almaksızın, giderek çaresizleşen ve çürümüş bir siyasi rejimi desteklemek uğruna kötüye kullandıkları bir ‘hak’ idi.

Sırbistan Bağımsız Gazeteciler Derneği (NUNS) yaptığı açıklamada, yasal düzenlemelerin ve yayın yükümlülüklerinin sistematik bir biçimde ihlal edildiğini gerekçe göstererek, Informer TV’nin yayın lisansının iptal edilmesi için başvuruda bulunacağını duyurdu. Bu mücadele, Vučić yanlısı özel medya grubu Pink’ten devlet kanalı RTS’ye kadar, az ya da çok tüm kitle iletişim araçlarını kapsamakta.

‘Vučić ode’ – ‘Vučić Gitti’

Bu olaylar ne anlama geliyor? Hareketin bir kesimi, SNS’in seçim yenilgisinin, rejimin kökünden söküldüğü anlamına gelmediğini doğru bir şekilde kavrıyor. Rejimin güç temeli sarsılmış durumda, ancak bu temel devrimci yöntemlerle yıkılmalıdır. Bu konuda gösterilecek herhangi bir rehavet, gerici güçlere yeniden toparlanmaları, savunma mevzilerine yerleşmeleri ve ilk fırsatta inisiyatifi tekrar ele geçirmeleri için zaman tanımak anlamına gelir. Bu güçler, Sırp toplumunun ve devletinin en karanlık köşelerinde hâlâ varlığını sürdüren derin destek ağlarına güvenebilirler.

Sırbistan’da bu seçimler etrafında yaşananlar, ‘olağan bir süreç’ değil; daha ziyade devrimci bir çalkantıya yakın bir durumdur.

Bu, gelişmiş kapitalist toplumlarda “adil” seçimleri tanımlayan çarpık standartlara göre bile adil bir seçim olmadı. Zira oralarda bile burjuva demokrasisinin kuralları egemen sınıfın lehine esnetilir ve tüm kitle iletişim araçları kapitalistlerin kontrolü altındadır. Gözü olan herkes; örneğin Almanya veya Fransa gibi ülkelerde, büyük bir toplumsal muhalefete rağmen, son derece sevilmeyen hükümetlerin yıllarca iktidarda kalabilmesi için “yasaların” nasıl eğilip büküldüğünü görebilir. Aynı zamanda bu hükümetler protestoları ve sınıf mücadelesini suç saymak gibi gerici yasalar çıkartıp, yaygın isyanlara karşı ise pervasızca devlet baskısına başvururlar.

Ne var ki seçimler ve toplumun olağan işleyişi hâlâ belirli kurallar çerçevesinde yürütülmektedir.

Sırbistan’da, “Öğrenci Listesi”nin seçimleri kazanması bir yana, seçimlere katılması dahi son derece elverişsiz koşullara bağlıydı. Seçimleri kazanabilmek, ancak son derece güçlü bir kitlesel seferberlikle mümkün olabilirdi.

Peki, Vučić neden bu seçimleri yapma kararı aldı? Muhtemelen, harekete geçen gençlerin ve onları destekleyen kitlelerin iki yıl boyunca yaşadığı yorgunluktan faydalanabileceğini düşündü. Erken seçim çağrısı, hareketin örgütlenmesi ve seçim kampanyasını yürütmesi için yalnızca bir aydan biraz fazla bir süre bırakırken, kitle iletişim araçlarına erişim imkânını da neredeyse tamamen ortadan kaldırmıştı.

Diğer taraftan, SNS seçim mekanizması; yolsuzluk, tehdit ve şantajdan oluşan bir karışımla titiz bir hazırlık yapmıştı. Vučić başarılı olabileceğini umuyordu ancak toplumdaki gerçek havayı felaket bir şekilde yanlış hesapladı. Bahsi ters tepti.

Rejime kesin bir darbe indirme fırsatının doğduğu anlaşıldığı anda, kitlesel hareket de yeniden canlandı. Seçim tarihi yaklaştıkça, Vučić’in destek tabanının moral kaybına uğradığı; buna karşılık kitlesel hareketin, maruz kaldığı her bir provokasyonu geri püskürterek güç kazandığı giderek daha belirgin hale geldi.

Ne var ki sonuç, hiçbir şüpheye yer bırakmadı.

Kitlesel seferberlik

SL (Öğrenci Listesi) seçim kampanyası, ülkedeki her köye ve kasabaya ulaşmak amacıyla öğrenciler öncülüğünde kafileler oluşturdu. Devlet yayın kuruluşu RTS dahil ana akım medya, kampanya boyunca SL’yi neredeyse tamamen görmezden gelse de, SL destekçilerinden oluşan on binlerce kişi, sıradan insanların kaygılarını dinlemek için yollara düştü ve her bir kapıyı çaldı.

SL programının önemli bir parçası, gençler ve işçi sınıfı nezdinde büyük karşılık bulan yolsuzlukla mücadeledir. Onlar; Yugoslavya’nın dağılmasının ardından gelen rejimler altında zenginleşip güçlenen hırsızların, yağmacıların ve dolandırıcıların yükselişine ve bunun sonucunda derinleşen eşitsizliğe bizzat tanık oldular. Bu, mutlaka tersine çevrilmesi gereken bir durum.

Programları ayrıca; eğitim, sağlık (her köye bir doktor) ve sosyal konut alanlarına ayrılan kaynakların ciddi oranda artırılmasının yanı sıra asgari ücretin yükseltilmesi gibi talepleri de gündeme getiriyor.

Rejime karşı kitlelerin seferber edilmesinin, seçim zaferinin elde edilmesinde kilit rol oynadığı açık; üstelik bu durumun önemi, ortaya çıkan çarpıcı sonucun da ötesine geçmektedir. Bu güç gösterisi, seçim sonucunu tanımamaya yönelik herhangi bir girişimin devrimci bir ayaklanmayla karşılanacağı gerçeğini de çok net bir şekilde ortaya koymuştur.

22 Ekim Perşembe günü düzenlenen seçim mitingi için gerçekleştirilen seferberlikte 150 bin kişi Belgrad merkezindeki cadde ve meydanları doldurdu; bu katılım, yüz binlerce insanın sokaklara döküldüğü 15 Mart 2025 tarihindeki devasa gösteriyle hem büyüklük hem de enerji bakımından kıyaslanabilir. 23 Ekim, son iki yıldır gerçekleştirilen tüm eylemlerde değişmez bir unsur olan kitlesel direnişin gerçek bir tezahürüydü. Diğer tarafta ise Vučić, bir spor salonunda sadece birkaç yüz destekçisine sesleniyordu; bu tablo, aradaki zıtlığı daha da çarpıcı kılıyordu.

Kitlesel eylemler, seçim gününde de merkezde yer aldı. Pazar akşamı on binlerce insan, seçimin çalınmasına yönelik olası girişimlere karşı koymak için harekete geçti. Bu kitlesel seferberlik, Vučić’in bu denli erken bir aşamada yenilgiyi kabul etmesini ve rejimin “Ćaciland” çevresinde yoğun bir şekilde konuşlandırdığı çevik kuvvet polislerine ve sadık destekçilerine dayanarak planlamış olabileceği her türlü hamleden vazgeçmesini sağlayan temel faktör oldu.

SL’nin önde gelen adayı Ilija Srdanović’in evde kalınması yönündeki çağrılarına rağmen, ciddi tehditlere aldırmayan on binlerce insan sokaklara döküldü. Belirtildiği üzere, kitlesel eylemler “Ćaciland” bölgesini başarıyla temizledi; çevik kuvvet polisi, ya geri çekilmek ya da kitlesel ve devrimci bir tepkiyi tetiklemek seçenekleriyle karşı karşıya bırakıldı.

SL liderliği, seçim süreci boyunca ve sonrasında sükûnet çağrısında bulunarak kitlelerden eylemlerine son vermelerini defalarca talep etti. Net bir devrimci strateji olmadan, rejimin güç temelini söküp atma girişiminin sekteye uğraması kaçınılmazdır.

Bununla birlikte, kitleler bir kez harekete geçtiğinde onları durdurabilecek hiçbir gücün bulunmadığı gerçeği, bu olayları bizzat yaşayanların bilincinde kalıcı bir iz bırakmıştır. Yeni hükümetten talep edilen ve beklenen köklü değişime yönelik ciddi bir tehdit ortaya çıkacak olursa, bu dersler yeniden gün yüzüne çıkacaktır.

Şimdi ne olacak?

Komünistler olarak görevimiz şu soruyu sormaktır: Şimdi ne olacak?

Daha önce de belirttiğimiz gibi, SL seçim kampanyası, kitlesel bir seferberlik olmaksızın yürütülemezdi; bırakın kazanılmasını, başlatılması bile mümkün olmazdı. Aralık 2024’te kurulan öğrenci genel kurulları ve 2025 baharında filizlenen yerel kitle meclisleri (zborovi), seferberliklerin duraksaması ve buna bağlı olarak yaşanan yorgunluk nedeniyle geçtiğimiz yıl içinde işlevsizleşmişti. Seçim kampanyası ise, seçim eylem komiteleri ve diğer öz örgütlenme biçimleri aracılığıyla kitle örgütlenmesini yeniden canlandırdı ve harekete geçirdi. Mevcut hareketin gücünün ve ivmesinin kaynağı işte budur.

Bu durum karşısında Vučić’in geri çekilmekten başka seçeneği kalmadı. Peki, Vučić’in şu anki stratejisi nedir? Seçim ile SL öncülüğündeki yeni hükümetin kurulması arasındaki geçiş döneminde ne gibi zorluklar ortaya çıkabilir? Bu noktaya gelindiğinde, yeni hükümeti nasıl bir senaryo bekliyor olacak?

Şunu söylemek mümkün: SNS, geçiş sürecini olabildiğince uzatmaya çalışacaktır. Kurallar gereği bu süre 90 güne kadar çıkabilir. Bu da gerici güçlere yeniden örgütlenmeleri için zaman tanır. Zira Vučić rejimini destekleyen tüm yetkililer; polis, istihbarat servisleri, ordu, yargı, bakanlıklar ve kamu idaresi gibi devlet aygıtının her kademesinde hâlâ görev başındadır. Vučić’in kampı şaşkınlık içinde olsa da geri çekilip mevzilerini mevzilendirebilirler. Vučić’i destekleyerek konumlarını ve ayrıcalıklarını inşa eden aynı düzenbazlar, bu süreyi izlerini kaybettirmek, kendilerine yeni bir yer edinmek, yeni hükümete şartlar dayatmaya çalışmak ya da ekonomik bir çöküş ve sabotaj gündemi oluşturmak veya bunların her ikisini birden yapmak için kullanabilirler.

Hükümetin kurulması sürecinde ve hatta öncesinde, SL’nin devlet aygıtı içinden gelen ve özellikle Avrupa Birliği ile ABD gibi emperyalist güçlerin baskısıyla pekişen muazzam bir baskıya maruz kalması muhtemeldir. Bu odaklar, SL’yi programını yumuşatmaya, “gerçekçi” olmaya ve benzeri adımlar atmaya zorlayacaklardır.

İlk aşamadaki hedefleri, yeni SL hükümetinin elini kolunu bağlayarak kapitalizmin, başta yabancı yatırımcılar olmak üzere, kutsal gereklerine uymasını sağlamak olacaktır. Von der Leyen ve ekibi, AB entegrasyonu vaadiyle “dostane” tavsiyelerde bulunacaklardır. Nitekim şimdiden Sırbistan’dan Rusya’ya karşı yaptırımlar uygulamasını talep ettiler. Bu, Sırbistan ekonomisine son derece ağır bir bedel yükleyecek bir koşuldur ve SL liderleri bunu nazikçe reddetmektedir.

Bu, belirleyici bir çekişme noktası haline gelmeyebilir. Ancak bir noktada, eğer Sırbistan hükümeti AB’nin taleplerine uymayı ve hizaya gelmeyi reddederse, AB dişlerini gösterecek ve tavrını değiştirecektir.

Şunu açıkça ifade etmeliyiz: “Medeni” Avrupalı ​​güçler, Sırp halkının dostu değildir. Başından beri Vučić’i desteklemişlerdir. Üstelik neredeyse tüm Avrupa hükümetlerinin sosyal harcamalarda yıkıcı kesintilere gittiği, buna karşılık yeniden silahlanmaya ve militarizme büyük paralar saçtığı bir dönemde, önemli reformlar gerçekleştiren bir Sırbistan hükümetini desteklemek gibi bir niyetleri de yoktur. Bu politikanın bir sonucu olarak tüm Avrupa adeta yanıp tutuşmaktadır.

Sırbistan’da köklü reformların hayata geçirilmesine müsamaha göstermeyecekler. SL hükümetinin programını uygulamasını fiilen engellemek için ellerinden gelen her şeyi yapacaklardır.

Şayet herhangi bir şüphe duyan varsa, “Troyka” (Avrupa Komisyonu, IMF ve Avrupa Merkez Bankası) olarak adlandırılan yapının, Yunan halkının devrimci yükselişini boğmakta oynadığı yıkıcı role; ayrıca 2015 yılında Yunanistan’daki Syriza hükümetinin kemer sıkma politikalarını durdurma ve mütevazı reformlar gerçekleştirme girişimine şöyle bir göz atması yeterli olacaktır.

Ancak bir SL hükümeti, yalnızca Brüksel veya Washington’dan gelecek bir direnişle karşı karşıya kalmayacak. Buna ek olarak, Sırp devletinin tam kalbinden; bürokrasiden, yargıdan ve güvenlik güçlerinden gelecek sabotaj ve direnişle de yüzleşmek zorunda kalacak.

Merkezi bir öneme sahip olan yolsuzlukla mücadele meselesi, SL liderliği tarafından tamamen hukuki terimlerle ele alınıyor. Bu yaklaşım, çoğu durumda aşırı servetin; Yugoslavya’nın dağılmasının ardından yağma, yolsuzluk ve devlet içindeki ayrıcalıklı konumların kötüye kullanılması gibi suç teşkil eden yollarla biriktirildiği fikrine dayanıyor.

Ancak bu konuda net olmalıyız. SL, yolsuzluğa karşı mücadelenin reforme edilmiş bir Sırp devleti eliyle yürütülebileceği yönünde tehlikeli bir yanılsama öne sürmektedir. Oysa devlet bizzat bu sorunun merkezinde yer almakta ve on yıllardır süregelen yağmaya göz yummaktadır. Buna yargı, güvenlik birimleri ve polis teşkilatı da dahildir.

Yolsuzluk tüm kapitalist ülkelerde yaygındır; ancak Sırbistan gibi bir ülkede çok daha yapısal bir role sahiptir. Sistemin ayrılmaz bir parçası olan yolsuzlukla, egemen sınıfa, resmi ya da gayriresmi, bin bir bağla bağlı bir devlet eliyle mücadele edilemez. Böylesi bir mücadeleyi ancak Sırbistan’ın işçilerine ve gençliğine dayanan alternatif bir güç yürütebilir.

Mücadeleyi nihai sonucuna ulaştıralım!

Peki, bir SL hükümeti, kendisini iktidara taşıyan kitlesel hareketin Sırp toplumunda gerçekleşmesini beklediği köklü dönüşümü hayata geçirmek için neler yapabilir?

Gerici güçlerin, ancak burjuva toplumunun ataletine dayanabildikleri ölçüde güçlü göründüklerini unutmamalıyız. Eğer her şeye gücü yeten bir konumda olsalardı ve her şey onlara bağlı kalsaydı, Vučić hâlâ görevinde olurdu. Gençliğin, işçi sınıfının ve Sırbistan’daki geniş kitlelerin devrimci seferberliği, bir SL hükümetinin programını hayata geçirmesi için gereken gücü sağlayabilecek yegâne kuvvettir.

Önümüzdeki dönemin bir çelişkiyle tanımlanacağı kaçınılmazdır. Bir yanda, seçim zaferinin SL liderlerine programlarını hayata geçirmeleri için meşru bir yetki verdiği düşüncesine dayanan, kitlelerin SL hükümetine duyduğu genel bir güven söz konusudur. Hareket içindeki pek çok kişi, SL’ye vaatlerini yerine getirmesi için zaman tanınması gerektiğine inanmaktadır. Diğer yanda ise hareketin bazı kesimleri, değişim sürecini hızlandırmak adına doğrudan eyleme geçecektir. Gerici güçler başlarını kaldırıp süreci tehdit etmeye kalkıştıkları her an, kitlesel eylemlerin yükselişine tanık olacağız.

Bu süreçte zborovi’lerin (işçi meclislerinin) ve genel toplantıların yeniden canlandırılması, güçlendirilmesi, sağlamlaştırılması ve iş yeri iş yeri, tüm işçi sınıfı kitlesi içinde kök salması hayati önem taşımaktadır. Seçim kampanyası, hareketin ülkenin her köşesindeki her bir eve, her bir işçiye, emekliye ve gence ulaşmasının ve onları oy kullanmaya ikna etmesinin mümkün olduğunu göstermiştir. Hareketin kılcal örgütlenmesi, tüm iş yerlerine kadar uzanmalıdır.

Ancak alternatif iktidar organlarının güçlendirilmesiyle, toplumun ihtiyaç duyduğu köklü dönüşüm desteklenebilir, savunulabilir ve hayata geçirilebilir.

Komünistler olarak, bu mücadeleyi nihai sonucuna ulaştırmaya kararlıyız.