Ένας κόσμος ανάποδα – ένα σύστημα σε κρίση

Ζούμε σε μια περίοδο αιφνίδιων και δραστικών αλλαγών στη διεθνή κατάσταση. Η εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία των Ηνωμένων Πολιτειών και οι πολιτικές του έχουν εισαγάγει τεράστια αστάθεια στην παγκόσμια πολιτική, την παγκόσμια οικονομία και τις σχέσεις μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων.
Ο Τραμπ δεν προκάλεσε ο ίδιος αυτή την αναταραχή – η οποία αποτελεί έκφραση της κρίσης του καπιταλισμού - όμως οι ενέργειές του έχουν επιταχύνει δραματικά την πορεία των γεγονότων. Οι αντιφάσεις που συσσωρεύονταν για καιρό κάτω από την επιφάνεια έχουν έρθει απότομα στην επιφάνεια, ανατρέποντας πλήρως την κατάσταση. Η λεγόμενη φιλελεύθερη παγκόσμια τάξη πραγμάτων, που υπήρχε επί δεκαετίες, καταρρέει τώρα μπροστά στα μάτια μας.
Στην ανάλυση της διεθνούς κατάστασης πρέπει να ξεκινήσουμε από τα θεμελιώδη. Ο καπιταλισμός είναι ένα σύστημα που έχει προ πολλού ολοκληρώσει τον ιστορικό του ρόλο. Στην εποχή της παρακμής του παράγει πολέμους, κρίσεις και καταστροφή του περιβάλλοντος, που μακροπρόθεσμα απειλεί την ίδια την επιβίωση της ζωής στον πλανήτη. Σκοπός του παρόντος κειμένου είναι να σκιαγραφήσει τα κύρια χαρακτηριστικά αυτής της κρίσης και να υπογραμμίσει την ανάγκη του χτισίματος μιας επαναστατικής οργάνωσης ικανής να δώσει διέξοδο, καθώς αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να διασφαλιστεί το μέλλον της ανθρωπότητας.
Εν κατακλείδι, η αδυναμία του καπιταλιστικού συστήματος να αναπτύξει περαιτέρω τις παραγωγικές δυνάμεις αποτελεί την αιτία της κρίσης. Η οικονομία ασφυκτιά μέσα στα όρια του έθνους κράτους και τα όρια που θέτει η ατομική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής. Επί δεκαετίες οι καπιταλιστές προσπάθησαν να ξεπεράσουν αυτούς τους περιορισμούς με διάφορα μέσα: αύξηση της ρευστότητας, ενίσχυση του διεθνούς εμπορίου κ.ο.κ. Ωστόσο, όλα αυτά τα μέτρα πλέον οδηγούν στο αντίθετο αποτέλεσμα.
Η εκλογή του Τραμπ
Η εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ, τον Νοέμβριο του 2024, αντιπροσώπευε μια σημαντική αλλαγή στην πολιτική κατάσταση και μία εκδήλωση της κρίσης νομιμοποίησης της αστικής δημοκρατίας, η οποία δεν είναι ιδιαίτερο φαινόμενο στις ΗΠΑ αλλά χαρακτηρίζει όλες τις χώρες. Παρά τις εκτεταμένες προσπάθειες του κυρίαρχου τμήματος της άρχουσας τάξης των ΗΠΑ και του κατεστημένου να αποτρέψουν τη νίκη του, ο Τραμπ εξασφάλισε μία αποφασιστική νίκη.
Αυτό το αποτέλεσμα έχει ευρέως ερμηνευθεί, ιδίως από φιλελεύθερους σχολιαστές, τα κύρια μέσα ενημέρωσης και τμήματα της «Αριστεράς», ως ένδειξη μιας ευρύτερης στροφής προς τα δεξιά στην πολιτική σκηνή σε ΗΠΑ και σε παγκόσμιο επίπεδο.
Τέτοιες «εξηγήσεις» είναι επιφανειακές και παραπλανητικές. Επιπλέον, μας ωθούν σε εξαιρετικά επικίνδυνα συμπεράσματα, όπως για παράδειγμα στο ότι ο Τζο Μπάιντεν και οι Δημοκρατικοί τάχα αντιπροσωπεύουν μια πιο προοδευτική και «δημοκρατική» εναλλακτική λύση, ένας ισχυρισμός που βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με τα γεγονότα.
Η κυβέρνηση του Μπάιντεν ήταν απολύτως αντιδραστική, κάτι που φάνηκε ιδιαιτέρως στον τομέα της εξωτερικής πολιτικής. Ας θυμηθούμε ότι ο «Τζο της γενοκτονίας» παρείχε στον Νετανιάχου μία λευκή επιταγή για να προχωρήσει στη μαζική σφαγή των Παλαιστινίων στη Γάζα. Οργάνωσε μία εκστρατεία βίαιης καταστολής κατά φοιτητών και άλλων που τολμούσαν να αντιταχθούν σε αυτή την αντιδραστική πολιτική.
Ομοίως, στην περίπτωση της Ουκρανίας, φέρει την ευθύνη για τη σκόπιμη πρόκληση της σύγκρουσης που οδήγησε σε μία αιματηρή σφαγή, παρέχοντας δισεκατομμύρια δολάρια σε μετρητά και στρατιωτική βοήθεια στο αντιδραστικό καθεστώς του Κιέβου, και ακολουθώντας επικίνδυνη πολιτική πρόκλησης κατά της Ρωσίας που έφερε τις ΗΠΑ στα πρόθυρα του Τρίτου Παγκοσμίου Πολέμου.
Στην προεκλογική εκστρατεία, ο Τραμπ παρουσίασε τον εαυτό του ως «υποψήφιο της ειρήνης», σε αντίθεση με τις πολεμοχαρείς πολιτικές της κλίκας του Μπάιντεν. Αυτή η διάκριση είχε ιδιαίτερη επιρροή σε ψηφοφόρους σε εκλογικές περιφέρειες με σημαντικό μουσουλμανικό και αραβικό πληθυσμό.
Ενώ είναι αλήθεια ότι ένα στρώμα αντιδραστικών στοιχείων συνέβαλε στη νίκη του Τραμπ, αυτό το γεγονός από μόνο του δεν μπορεί να εξηγήσει το εύρος της επιτυχίας του και το γεγονός ότι αύξησε τις ψήφους του σε σχεδόν κάθε δημογραφική ομάδα, ακόμη και σε εργατογειτονιές μαύρων και Λατινοαμερικανών εργατών. Στην πραγματικότητα, σε αρκετές πολιτείες όπου ο Τραμπ είχε πολύ καλά αποτελέσματα ή αύξησε τα ποσοστά του, οι ψηφοφόροι ταυτόχρονα ενέκριναν προοδευτικά μέτρα, όπως την προστασία των δικαιωμάτων στην άμβλωση ή την αύξηση του κατώτατου μισθού.
Ο βασικός παράγοντας που βρίσκεται πίσω από τη νίκη του Τραμπ έγκειται στην ικανότητά του να αξιοποιήσει, να εκφράσει και να κινητοποιήσει ένα ευρύ και βαθιά ριζωμένο αίσθημα κατά του κατεστημένου που διαπερνά την αμερικανική κοινωνία.
Ένα εντυπωσιακό παράδειγμα αυτού του φαινομένου φαίνεται στην αντίδραση του κοινού στη δολοφονία του Διευθύνοντος Συμβούλου της United Healthcare από τον Λουίτζι Μαντζιόνε. Ενώ η πράξη καθαυτή ήταν σοκαριστική, η αντίδραση του κοινού — που χαρακτηρίστηκε από συμπάθεια προς τον δράστη αντί για το θύμα — ήταν ακόμη πιο αποκαλυπτική.
Αυτή η κατάσταση διαμορφώνει ένα παράδοξο φαινόμενο. Ο Τραμπ, παρά το ότι είναι δισεκατομμυριούχος και περιβάλλεται από άλλους δισεκατομμυριούχους, κατάφερε να παρουσιαστεί ως ο εκφραστής του θυμού ενάντια στο κατεστημένο. Αυτή η αντίφαση αναδεικνύει τον ασυνεπή και διαστρεβλωμένο χαρακτήρα της τρέχουσας πολιτικής διάθεσης. Παρ’ όλα αυτά, αντανακλά μία γνήσια και ευρέως διαδεδομένη οργή απέναντι στους κύριους θεσμούς: προς τις μεγάλες επιχειρήσεις, προς τις πολιτικές ελίτ και απέναντι στον κρατικό μηχανισμό συνολικά.
Η βασική αιτία αυτού του θυμού ενάντια στο κατεστημένο βρίσκεται στην κρίση του καπιταλισμού. Έχει λάβει τεράστιες διαστάσεις από την κρίση του 2008, από την οποία το σύστημα δεν έχει ακόμη ανακάμψει πλήρως. Η υποστήριξη προς την αστική δημοκρατία στις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες είχε χτιστεί επί δεκαετίες πάνω στην ιδέα ότι ο καπιταλισμός μπορούσε να καλύψει κάποιες βασικές ανάγκες της εργατικής τάξης (υγεία, εκπαίδευση, συντάξεις…) και στην προσδοκία ότι το βιοτικό επίπεδο κάθε γενιάς θα βελτιώνονταν, έστω και οριακά, σε σύγκριση με αυτό της προηγούμενης γενιάς.
Αυτό είναι κάτι που δεν ισχύει πλέον. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το 1970, πάνω από το 90% των τροαντάχρονων είχε υψηλότερα εισοδήματα από ό,τι οι γονείς τους στην ίδια ηλικία. Ωστόσο, μέχρι το 2010, αυτό το ποσοστό είχε μειωθεί στο 50%. Μέχρι το 2017, μόνο το 37% των Αμερικανών προέβλεπε ότι τα παιδιά τους θα πετύχαιναν καλύτερο βιοτικό επίπεδο από εκείνο που είχαν οι ίδιοι.
Σύμφωνα με το Γραφείο Στατιστικής Εργασίας των ΗΠΑ, από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 οι πραγματικοί μισθοί της αμερικανικής εργατικής τάξης είτε έχουν μείνει στάσιμοι είτε έχουν μειωθεί, ιδιαίτερα αφότου πολλές θέσεις εργασίας μεταφέρθηκαν στο εξωτερικό. Ομοίως, το Ινστιτούτο Οικονομικής Πολιτικής αναφέρει πως οι μισθοί των νοικοκυριών με χαμηλό και μεσαίο εισόδημα δεν έχουν παρουσιάσει σχεδόν καμία αύξηση από τα τέλη της δεκαετίας του 1970, την ώρα που το κόστος ζωής συνεχίζει να ανεβαίνει.
Την ίδια στιγμή παρατηρείται μια προκλητική συσσώρευση πλούτου. Από τη μία πλευρά, μια χούφτα δισεκατομμυριούχων αυξάνουν διαρκώς την περιουσία τους. Από την άλλη, ένας διαρκώς αυξανόμενος αριθμός εργαζομένων δυσκολεύεται όλο και περισσότερο να τα βγάλει πέρα. Αντιμετωπίζουν περικοπές, τη συνεχή συρίκνωση της αγοραστικής τους δύναμης λόγω του πληθωρισμού, αυξημένους λογαριασμούς ενέργειας, στεγαστική κ.ά.
Τα ΜΜΕ, οι πολιτικοί, τα καθιερωμένα πολιτικά κόμματα, τα κοινοβούλια, η δικαστική εξουσία — όλα δικαιολογημένα αντιμετωπίζονται ως θεσμοί που εκπροσωπούν τα συμφέροντα μιας μικρής προνομιούχας ελίτ, λαμβάνοντας αποφάσεις για την υπεράσπιση των δικών τους στενών και εγωιστικών συμφερόντων και όχι για την κάλυψη των αναγκών της πλειοψηφίας.
Η κρίση του 2008 ακολουθήθηκε από βίαιες περικοπές λιτότητας σε όλες τις χώρες. Όλες οι κατακτήσεις του παρελθόντος βρέθηκαν στο στόχαστρο. Οι μάζες είδαν το βιοτικό τους επίπεδο να δέχεται επίθεση, ενώ οι τράπεζες διασώζονταν με δημόσιο χρήμα. Αυτό προκάλεσε τεράστιο θυμό, μαζικά κινήματα και, κυρίως, μια πρωτοφανή κρίση νομιμοποίησης όλων των αστικών θεσμών.
Στην αρχική του φάση, αυτό το κλίμα — που αποτυπώθηκε με χαρακτηριστικό τρόπο στα μαζικά κινήματα ενάντια στη λιτότητα γύρω στο 2011 — βρήκε έκφραση στα αριστερά. Υπήρξε μία άνοδος αριστερών, αντισυστημικών προσωπικοτήτων και κομμάτων στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες: Podemos, ΣΥΡΙΖΑ, Τζέρεμι Κόρμπιν, Μπέρνι Σάντερς, μεταξύ άλλων. Ωστόσο, καθένα από αυτά τα κινήματα πρόδωσε τελικά τις προσδοκίες που είχαν δημιουργηθεί. Τα όρια της ρεφορμιστικής πολιτικής των ηγεσιών τους αποκαλύφθηκαν.
Ήταν η πλήρης αποτυχία αυτών των αριστερών ηγετών που άνοιξε τον δρόμο για την άνοδο αντιδραστικών δημαγωγών όπως ο Τραμπ.
Οι ίδιες διεργασίες συντελούνται στις περισσότερες ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες: κρίση του καπιταλισμού, επιθέσεις ενάντια στην εργατική τάξη, χρεοκοπία της Αριστεράς και άνοδος δεξιών δημαγωγών που έχουν καβαλήσει το κύμα της οργής ενάντια στο κατεστημένο.
Κίνδυνος φασισμού ή βοναπαρτισμού;
Ακόμη και πριν την εκλογή του Τραμπ, υπήρξε μια θορυβώδης εκστρατεία στα αστικά ΜΜΕ και στην Αριστερά για να καταγγελθεί ως φασίστας.
Ο μαρξισμός είναι επιστήμη. Όπως κάθε επιστήμη, διαθέτει μια επιστημονική ορολογία. Λέξεις όπως «φασισμός» έχουν, για εμάς, συγκεκριμένη σημασία. Δεν είναι απλώς βρισιές ή ταμπέλες που μπορούμε βολικά να κολλάμε σε οποιονδήποτε δεν μας αρέσει.
Ας ξεκινήσουμε με έναν ακριβή ορισμό του φασισμού. Από μαρξιστική σκοπιά, ο φασισμός είναι ένα αντεπαναστατικό κίνημα – ένα μαζικό κίνημα που αποτελείται κυρίως από το λούμπεν προλεταριάτο και την εξαγριωμένη μικροαστική τάξη. Χρησιμοποιείται ως πολιορκητικός κριός για να συντρίψει και να διασπάσει την εργατική τάξη και να εγκαθιδρύσει ένα ολοκληρωτικό κράτος, στο οποίο η αστική τάξη παραδίδει την εξουσία του κράτους σε μια φασιστική γραφειοκρατία.
Κύριο χαρακτηριστικό του φασιστικού κράτους είναι ο ακραίος συγκεντρωτισμός και η απολυταρχική κρατική εξουσία, στα πλαίσια της οποίας οι τράπεζες και τα μεγάλα μονοπώλια προστατεύονται, αλλά υπόκεινται σε αυστηό κεντρικό έλεγχο από μια μεγάλη και ισχυρή φασιστική γραφειοκρατία. Στο Τι είναι ο εθνικοσοσιαλισμός;, ο Τρότσκι εξηγεί:
«Ο γερμανικός φασισμός, όπως και ο ιταλικός, ανέβηκε στην εξουσία πατώντας στη ράχη της μικρομπουρζουαζίας που τη μεταμόρφωσε σε πολιορκητικό κριό ενάντια στις οργανώσεις της εργατικής τάξης και τις οργανώσεις της δημοκρατίας. Αλλά ο φασισμός στην εξουσία είναι λιγότερο από κάθε τι άλλο κυβέρνηση της μικρομπουρζουαζίας. Αντίθετα είναι η δικτατορία, η πιο αλύπητη, του μονοπωλιακού κεφαλαίου».
Τέτοια, σε γενικές γραμμές, είναι τα κύρια χαρακτηριστικά του φασισμού. Πώς συγκρίνονται αυτά με την ιδεολογία και το περιεχόμενο του φαινομένου Τραμπ; Έχουμε ήδη την εμπειρία μίας κυβέρνησης του Τραμπ, η οποία — σύμφωνα με τις καταστροφικές προειδοποιήσεις των Δημοκρατικών και ολόκληρου του φιλελεύθερου κατεστημένου — θα προχωρούσε στην κατάργηση της δημοκρατίας. Δεν έκανε ωστόσο κάτι τέτοιο.
Δεν ελήφθησαν αποφασιστικά μέτρα για να περιοριστεί το δικαίωμα στην απεργία και τη διαδήλωση, ούτε για να καταργηθούν οι ελεύθερες συνδικαλιστικές οργανώσεις. Διεξάχθηκαν εκλογές όπως συνήθως, και τελικά, παρότι υπήρξε γενική αναταραχή, τον διαδέχθηκε στις εκλογές ο Τζο Μπάιντεν. Ό,τι και να πει κανείς για την πρώτη κυβέρνηση του Τραμπ, δεν είχε απολύτως καμία σχέση με οποιονδήποτε τύπο φασισμού.
Επιπρόσθετα, ο ταξικός συσχετισμός δυνάμεων έχει αλλάξει σημαντικά από τη δεκαετία του 1930. Στις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες, η αγροτιά, που εκπροσωπούσε ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού, έχει πλέον περιοριστεί σε πολύ μικρούς αριθμούς, και επαγγέλματα που προηγουμένως θεωρούνταν «μεσαία τάξη» (δημόσιοι υπάλληλοι, γιατροί, δάσκαλοι) έχουν προλεταριοποιηθεί, με αυτούς τους κλάδους να εντάσσονται σε συνδικάτα και να προχωρούν σε απεργιακές κινητοποιήσεις. Το κοινωνικό βάρος της εργατικής τάξης ενισχύθηκε δραματικά από την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων κατά την τεράστια οικονομική άνοδο που ακολούθησε το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου.
Η ιδεολογία του Τραμπισμού — στο βαθμό που υπάρχει — απέχει πολύ από τον φασισμό. Μακριά από την επιθυμία για ένα ισχυρό κράτος, το ιδανικό του Ντόναλντ Τραμπ είναι αυτό του ελεύθερου καπιταλισμού της αγοράς, στον οποίο το κράτος διαδραματίζει μικρό ή κανέναν ρόλο (με εξαίρεση τους δασμούς).
Άλλοι έχουν εγείρει την ιδέα ότι ο Τραμπ αντιπροσωπεύει ένα βοναπαρτιστικό καθεστώς. Η ιδέα εδώ, και πάλι, είναι να παρουσιαστεί ο Τραμπ ως δικτάτορας που έχει βάλει στόχο να συντρίψει την εργατική τάξη. Αλλά αυτή η ταμπέλα επίσης δεν εξηγεί τίποτα. Στην πραγματικότητα, μακριά από το να επιδιώκει να συντρίψει την εργατική τάξη, ο Τραμπ απευθύνεται σε αυτήν δημαγωγικά και προσπαθεί να την κατευνάσει. Φυσικά, ως αστός πολιτικός, εκπροσωπεί συμφέροντα που είναι θεμελιωδώς αντίθετα με αυτά των εργαζομένων. Αλλά αυτό δεν τον καθιστά δικτάτορα.
Είναι δυνατόν να επισημάνουμε το ένα ή το άλλο στοιχείο στη σημερινή κατάσταση που θα μπορούσε να θεωρηθεί στοιχείο βοναπαρτισμού. Αυτό ενδέχεται να ισχύει. Ωστόσο παρόμοια σχόλια θα μπορούσαν να γίνουν για σχεδόν κάθε πρόσφατο αστικό δημοκρατικό καθεστώς.
Απλώς το να υπάρχυνη ορισμένα στοιχεία ενός φαινομένου δεν συνεπάγεται ακόμη την πραγματική εμφάνιση του φαινομένου αυτού καθ’ αυτού. Μπορεί, βεβαίως, να πει κανείς ότι υπάρχουν στοιχεία βοναπαρτισμού στον τραμπισμό. Όμως αυτό δεν είναι σε καμία περίπτωση το ίδιο με το να ισχυριστεί κανείς ότι υπάρχει πραγματικό βοναπαρτιστικό καθεστώς στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το πρόβλημα είναι ότι ο όρος «βοναπαρτισμός» είναι πολύ ελαστικός. Καλύπτει ένα ευρύ φάσμα πραγμάτων, ξεκινώντας από την κλασική έννοια του βοναπαρτισμού, που ουσιαστικά συνεπάγεται με διακυβέρνηση με την ισχύ του ξίφους. Δεν είναι εποικοδομητικό να αναλύσουμε την τρέχουσα κυβέρνηση του Τραμπ στην Ουάσιγκτον με αυτόν τον τρόπο, αφού, παρά τις πολλές ιδιαιτερότητές της, παραμένει μια αστική δημοκρατία. Το καθήκον μας δεν είναι να κολλάμε ετικέτες στα πράγματα, αλλά να παρακολουθούμε τη διαδικασία καθώς εξελίσσεται και να κατανοούμε τις ουσιώδεις πτυχές της.
Τεκτονικές μετατοπίσεις στις παγκόσμιες σχέσεις
Η εξωτερική πολιτική του Τραμπ αντιπροσωπεύει μια σημαντική στροφή στις παγκόσμιες σχέσεις και το τέλος της φιλελεύθερης παγκόσμιας τάξης πραγμάτων που υπήρχε επί 80 χρόνια μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Αυτό αποτελεί μία αναγνώριση της σχετικής παρακμής του αμερικανικού ιμπεριαλισμού και της ύπαρξης ανταγωνιστικών ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, της Ρωσίας και, ιδιαίτερα, της Κίνας, του κύριου ιμπεριαλιστικού αντιπάλου του στην παγκόσμια σκηνή.
Στο τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, οι ΗΠΑ αναδείχθηκαν εξαιρετικά ισχυρές. Με την Ευρώπη και την Ιαπωνία κατεστραμμένες από τον πόλεμο, η Αμερική αντιπροσώπευε το 50% του παγκόσμιου ΑΕΠ και το 60% της παγκόσμιας βιομηχανικής παραγωγής. Ο μόνος σοβαρός αντίπαλός της στη διεθνή σκηνή ήταν η Σοβιετική Ένωση, η οποία, έχοντας νικήσει τη ναζιστική Γερμανία και προελάσει σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, αναδείχθηκε επίσης ενισχυμένη από τον πόλεμο.
Η κινεζική επανάσταση ενίσχυσε περαιτέρω το σταλινικό μπλοκ. Οι ΗΠΑ εργάστηκαν για την ανοικοδόμηση της Δυτικής Ευρώπης και της Ιαπωνίας σε μια προσπάθεια να σταματήσουν την «προέλαση του κομμουνισμού». Η σοβιετική γραφειοκρατία δεν ενδιαφερόταν για παγκόσμια επανάσταση και ήταν έτοιμη να καταλήξει σε modus vivendi με την Ουάσιγκτον, όπως αυτό εκφράστηκε στην πολιτική της «ειρηνικής συνύπαρξης».
Έτσι ακολούθησε μια περίοδος σχετικής ισορροπίας μεταξύ των ΗΠΑ και της ΕΣΣΔ, δύο πυρηνικών δυνάμεων, γνωστή ως Ψυχρός Πόλεμος. Στα πλαίσια της αμερικανικής κυριαρχίας, δημιουργήθηκαν μια σειρά επίσημοι θεσμοί για τη διαχείριση των διεθνών σχέσεων (Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών) και της παγκόσμιας οικονομίας (το ΔΝΤ και η Παγκόσμια Τράπεζα που ιδρύθηκαν στη Διάσκεψη του Μπρέτον Γουντς). Αυτή η ισορροπία ενισχύθηκε από τη μεταπολεμική οικονομική άνοδο, μια περίοδο εξαιρετικής ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων και της παγκόσμιας αγοράς.
Αυτή η περίοδος διήρκεσε μέχρι την κατάρρευση του σταλινισμού το 1989–1991 και την αποκατάσταση του καπιταλισμού στη Ρωσία και την Κίνα. Αυτό προκάλεσε μια ακόμη σημαντική στροφή στη διεθνή κατάσταση. Οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν γίνει η κυρίαρχη ιμπεριαλιστική δύναμη, χωρίς να αμφισβητείται από κανέναν.
Ο ιμπεριαλιστικός πόλεμος του 1991 εναντίον του Ιράκ διεξήχθη υπό την αιγίδα του ΟΗΕ, με τη Ρωσία να ψηφίζει υπέρ και την Κίνα απλώς να απέχει. Φαινόταν ότι δεν υπήρχε αντίθεση στην κυριαρχία του αμερικανικού ιμπεριαλισμού. Από οικονομική άποψη, η Ουάσιγκτον προώθησε την παγκοσμιοποίηση και τον «νεοφιλελευθερισμό»: δηλαδή τη μεγαλύτερη ενσωμάτωση της παγκόσμιας αγοράς υπό την κυριαρχία των ΗΠΑ και τη συρρίκνωση του ρόλου του κράτους.
Αυτή η περίοδος ανεμπόδιστης κυριαρχίας του αμερικανικού ιμπεριαλισμού έχει σταδιακά διαβρωθεί κατά τα τελευταία 35 χρόνια, έως το σημείο που έχει πλέον αναδειχθεί μια εντελώς νέα κατάσταση.
Καθοδηγούμενες από την υπέρτατη αλαζονεία τους, οι ΗΠΑ ξεκίνησαν τις εισβολές στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν. Ωστόσο, εδώ η ιστορία άρχισε να κινείται αντίστροφα. Οι Αμερικανοί βρέθηκαν παγιδευμένοι σε αυτούς τους αδιέξοδους πολέμους για 15 χρόνια, με μεγάλο κόστος για τις ίδιες όσον αφορά τις δαπάνες και τις απώλειες προσωπικού. Τον Αύγουστο του 2021, αναγκάστηκαν σε ταπεινωτική υποχώρηση από το Αφγανιστάν.
Αυτές οι εμπειρίες άφησαν τον αμερικανικό λαό χωρίς όρεξη για ξένες στρατιωτικές περιπέτειες και την αμερικανική άρχουσα τάξη πολύ επιφυλακτική στο να δεσμεύσει χερσαίες δυνάμεις στο εξωτερικό. Ταυτόχρονα, με την άνοδο νέων περιφερειακών και παγκόσμιων δυνάμεων, η σχετική ισορροπία δυνάμεων παγκοσμίως μεταβαλλόταν. Ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός δεν έμαθε τίποτα από αυτές τις εμπειρίες. Αρνήθηκε να αναγνωρίσει τη νέα ισορροπία δυνάμεων και, αντίθετα, προσπάθησε να διατηρήσει την κυριαρχία του, με αποτέλεσμα να εμπλακεί σε μια σειρά συγκρούσεων που δεν μπορούσε να κερδίσει.
Ένας πολυπολικός κόσμος;
Η διεθνής κατάσταση χαρακτηρίζεται από τεράστια αστάθεια στις παγκόσμιες σχέσεις. Αυτό είναι το αποτέλεσμα του αγώνα για παγκόσμια ηγεμονία μεταξύ των ΗΠΑ, της ισχυρότερης ιμπεριαλιστικής δύναμης στον κόσμο, η οποία βρίσκεται σε σχετική παρακμή, και της Κίνας, μιας νεότερης, πιο δυναμικής, ανερχόμενης ιμπεριαλιστικής δύναμης. Γινόμαστε μάρτυρες μιας γιγαντιαίας μετατόπισης, συγκρίσιμης σε κλίμακα με την κίνηση των τεκτονικών πλακών στον φλοιό της Γης. Τέτοιες μετακινήσεις συνοδεύονται από εκρήξεις κάθε είδους. Ο πόλεμος στην Ουκρανία — όπου ετοιμάζεται μια ταπεινωτική ήττα για τις ΗΠΑ-ΝΑΤΟ — και η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή είναι εκφράσεις αυτού του γεγονότος.
Η προσέγγιση του Τραμπ στις παγκόσμιες σχέσεις αντιπροσωπεύει μια προσπάθεια αναγνώρισης του γεγονότος ότι οι ΗΠΑ δεν μπορούν να είναι ο μοναδικός παγκόσμιος χωροφύλακας. Κατά την άποψή του, και κατά την άποψη των στενών συνεργατών του, η προσπάθεια των ΗΠΑ να διατηρήσουν την ηγεμονία και την απόλυτη κυριαρχία είναι εξαιρετικά δαπανηρή, μη εφικτή και επιζήμια για τα βασικά εθνικά συμφέροντα ασφαλείας τους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ΗΠΑ παύουν να είναι ιμπεριαλιστική δύναμη ή ότι οι πολιτικές του Τραμπ εξυπηρετούν τα συμφέροντα των καταπιεσμένων λαών του κόσμου. Τίποτα δεν απέχει περισσότερο από την αλήθεια. Η εξωτερική πολιτική του Τραμπ αποτελεί μια σαφή οριοθέτηση του τι είναι και τι δεν είναι βασικά εθνικά συμφέροντα ασφαλείας των ΗΠΑ, ξεκινώντας από τη Βόρεια Αμερική.
Όταν ο Τραμπ λέει ότι η Αμερική χρειάζεται να ελέγχει τη Διώρυγα του Παναμά και τη Γροιλανδία, εκφράζει τις ανάγκες του αμερικανικού ιμπεριαλισμού. Η Διώρυγα του Παναμά είναι ένας κρίσιμος εμπορικός δρόμος που συνδέει τον Ειρηνικό με τον Κόλπο του Μεξικού και μέσω του οποίου διέρχεται το 40% της αμερικανικής κίνησης εμπορευματοκιβωτίων.
Όσο για τη Γροιλανδία, κατείχε πάντα μια σημαντική γεωστρατηγική θέση, γι’ αυτό οι ΗΠΑ διατηρούν στρατιωτική παρουσία στο νησί. Η παγκόσμια υπερθέρμανση έχει οδηγήσει σε αυξημένη ναυτιλιακή κίνηση μεταξύ Ειρηνικού και Ατλαντικού μέσω του Αρκτικού Ωκεανού. Λιγότερος παγετός σημαίνει ευκολότερη πρόσβαση στον βυθό της θάλασσας, όπου υπάρχουν τεράστια αποθέματα σπάνιων γαιών. Το ίδιο το νησί διαθέτει επίσης σημαντικά κοιτάσματα κρίσιμων ορυκτών (σπάνιες γαίες, ουράνιο) καθώς και φυσικού αερίου και πετρελαίου, που πλέον καθίστανται περισσότερο προσβάσιμα, εν μέρει λόγω της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Εδώ οι ΗΠΑ ανταγωνίζονται την Κίνα και τη Ρωσία για τον έλεγχο αυτών των εμπορικών διαδρομών και πόρων.
Η εξωτερική πολιτική του Τραμπ βασίζεται στην αναγνώριση των περιορισμών της αμερικανικής ισχύος. Η συνέπεια αυτού του γεγονότος είναι μια προσπάθεια αποδέσμευσης των ΗΠΑ από μια σειρά δαπανηρών συγκρούσεων (Ουκρανία, Μέση Ανατολή) μέσω συμφωνιών, με σκοπό να ανασυγκροτήσουν τις δυνάμεις τους και να επικεντρωθούν στον κύριο αντίπαλό τους στη διεθνή σκηνή, την Κίνα.
Σε ολόκληρη την περίοδο από το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου — ή ίσως ακόμη και πριν από αυτή — ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός διατηρούσε το πρόσχημα ότι ενεργεί υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, εξαπλώνει τη δημοκρατία και την «τάξη πραγμάτων βασισμένη σε κανόνες», υπερασπίζεται «το ιερό αξίωμα της ακεραιότητας των εθνικών συνόρων» κ.ο.κ.
Ενεργούσαν μέσω «πολυμερών» διεθνών θεσμών, οι οποίοι φαίνονταν ουδέτεροι και στους οποίους όλες οι χώρες είχαν λόγο: τον ΟΗΕ, τον ΠΟΕ, το ΔΝΤ κ.ο.κ. Στην πραγματικότητα, αυτό ήταν απλώς ένα φύλλο συκής. Ήταν πάντα μια φάρσα. Είτε τα συμφέροντα του αμερικανικού ιμπεριαλισμού εκφράζονταν μέσω αυτών των θεσμών, είτε απλώς τους αγνοούσαν τελείως. Η διαφορά τώρα είναι ότι ο Τραμπ δεν ενδιαφέρεται καθόλου για κανένα από αυτά τα προσχήματα. Φαίνεται αποφασισμένος να σκίσει ολόκληρο το εγχειρίδιο κανόνων και να εκφράσει τα πράγματα πιο ανοιχτά, όπως πραγματικά είναι.
Κάποιοι έχουν υποστηρίξει ότι, αντιμέτωποι με την ανεξέλεγκτη αμερικανική ισχύ, η ιδέα ενός πολυπολικού κόσμου ήταν κάτι προοδευτικό, που θα επέτρεπε στις καταπιεσμένες χώρες μεγαλύτερο βαθμό κυριαρχίας, ένα ιδανικό για το οποίο πρέπει να παλέψουμε. Τώρα μπορούμε να πάρουμε μια γεύση του πώς θα μπορούσε να είναι ένας «πολυπολικός» κόσμος: ιμπεριαλιστικές δυνάμεις χωρίζουν τον κόσμο σε σφαίρες επιρροής, εκφοβίζοντας χώρες να υποταχθούν στη μια ή στην άλλη μεγάλη δύναμη.
Η σχετική παρακμή του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού
Πρέπει να τονίσουμε ότι όταν μιλάμε για την παρακμή του αμερικανικού ιμπεριαλισμού, εννοούμε μια σχετική παρακμή. Δηλαδή μια πτώση σε σύγκριση με την προηγούμενη θέση του και σε σχέση με άλλες ανταγωνίστριες δυνάμεις. Οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν, σε κάθε επίπεδο, η πιο ισχυρή και πιο αντιδραστική δύναμη στον κόσμο.
Το 1985, οι ΗΠΑ αντιπροσώπευαν το 36% του παγκόσμιου ΑΕΠ. Τώρα έχει περιοριστεί στο 26% (2024). Την ίδια περίοδο, η Κίνα πήγε από το 2,5% στο 18,5% του παγκόσμιου ΑΕΠ. Η Ιαπωνία, που έφτασε στο 18% το 1995, έχει πλέον καταρρεύσει σε μόλις 5,2%.
Οι ΗΠΑ εξακολουθούν να κυριαρχούν στην παγκόσμια οικονομία μέσω του ελέγχου των χρηματοπιστωτικών αγορών. Ένα τεράστιο 58% των παγκόσμιων συναλλαγματικών αποθεμάτων είναι σε δολάρια ΗΠΑ (ενώ μόνο το 2% είναι σε κινεζικό γουάν), αν και το ποσοστό αυτό έχει μειωθεί από 73% το 2001. Το δολάριο επίσης αντιπροσωπεύει το 58% των τιμολογήσεων εξαγωγών παγκοσμίως. Από πλευράς καθαρής εκροής Άμεσων Ξένων Επενδύσεων (ως προσεγγιστικού μέτρου εξαγωγής κεφαλαίου), οι ΗΠΑ κατέχουν την πρώτη θέση παγκοσμίως με 454 τρισ. δολάρια, ενώ η Κίνα (συμπεριλαμβανομένου του Χονγκ Κονγκ) έρχεται δεύτερη με 287 τρισ. δολάρια.
Το οικονομικό κύρος μιας χώρας της προσδίδει διεθνή ισχύ, αλλά αυτό πρέπει να στηρίζεται από στρατιωτική ισχύ. Οι στρατιωτικές δαπάνες των ΗΠΑ αντιπροσωπεύουν το 40% του παγκόσμιου συνόλου, με την Κίνα να έρχεται δεύτερη στο 12% και τη Ρωσία τρίτη με 4,5%. Οι ΗΠΑ δαπανούν περισσότερα από τα επόμενα δέκα κράτη της κατάταξης συνολικά.
Ωστόσο, οι ΗΠΑ δεν μπορούν πλέον να ισχυρίζονται ότι είναι ο αδιαμφισβήτητος κυρίαρχος του κόσμου. Η κολοσσιαία οικονομική δύναμη της Κίνας και οι αντίστοιχες πρόοδοι στη στρατιωτική ισχύ της, μαζί με τη στρατιωτική υπεροχή που έχει επιδείξει η Ρωσία στα πεδία μάχης της Ουκρανίας, συνιστούν σοβαρή πρόκληση. Έτσι, από όλες τις πλευρές, οι περιορισμοί της παγκόσμιας ισχύος των ΗΠΑ αποκαλύπτονται αδυσώπητα.
Αυτή η σχετική παρακμή εκδηλώνεται οικονομικά με τη μερική φυγή κεφαλαίων από το δολάριο, τα αμερικανικά κρατικά ομόλογα και τις αμερικανικές μετοχές. Καθώς τα αμερικανικά μονοπώλια αντιμετωπίζουν αυξανόμενο ανταγωνισμό από διεθνείς αντιπάλους, ιδιαίτερα από την Κίνα, οι αμερικανικές μετοχές δεν θεωρούνται πλέον από τους επενδυτές η σίγουρη επιλογή που ήταν παλαιότερα. Ομοίως, καθώς το ομοσπονδιακό δημόσιο χρέος των ΗΠΑ διογκώνεται και η αμερικανική κυβέρνηση καταφεύγει σε μεγαλύτερη χρηματοδότηση μέσω ελλειμμάτων, τα αμερικανικά κρατικά ομόλογα δεν θεωρούνται πλέον το ασφαλές καταφύγιο που ήταν κάποτε. Αυτό έχει οδηγήσει σε αποδυνάμωση του δολαρίου — παρά τους αμερικανικούς δασμούς — και στη μείωση της κυριαρχίας του στον χώρο της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής αγοράς.
Αυτό αντιπροσωπεύει μια «διόρθωση της αγοράς», φέρνοντας την τιμή του αμερικανικού νομίσματος, των περιουσιακών στοιχείων και των ομολόγων πιο κοντά στη ρεαλιστική, μειωμένη οικονομική θέση του αμερικανικού καπιταλισμού. Παρ’ όλα αυτά, όπως και με τη στρατιωτική ισχύ των ΗΠΑ και τον παλιό ρόλο της Αμερικής ως «χωροφύλακα» του κόσμου, δεν υπάρχει βιώσιμη εναλλακτική στο δολάριο όσον αφορά το παγκόσμιο εμπόριο και τις χρηματοπιστωτικές συναλλαγές. Γι’ αυτό και δυναμώνει ο συναγερμός για τους στρατηγούς του κεφαλαίου για τον χαοτικό αντίκτυπο που θα είχε στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα και στην παγκόσμια οικονομία μια πιθανή κατάρρευση της εμπιστοσύνης στο δολάριο.
Αυτός είναι ένας ακόμη τρόπος με τον οποίο η σχετική παρακμή του αμερικανικού καπιταλισμού και η αναδυόμενη «πολυπολικότητα» θα συμβάλουν στην ενίσχυση της αβεβαιότητας και της αστάθειας σε παγκόσμια κλίμακα. Ένας-ένας, όλοι οι πυλώνες της μεταπολεμικής τάξης πραγμάτων διαβρώνονται και υπονομεύονται, με εκρηκτικές συνέπειες — οικονομικές, στρατιωτικές και πολιτικές.
Η στρατιωτική ισχύς της Ρωσίας
Παρόλο που η Ρωσία δεν είναι οικονομικός γίγαντας συγκρίσιμος με την Κίνα, έχει εδραιώσει μια σταθερή οικονομική και τεχνολογική βάση. Αυτό της επέτρεψε να αντέξει με επιτυχία την άνευ προηγουμένου οικονομική επίθεση που της εξαπέλυσε η Δύση υπό το σύνθημα των «κυρώσεων». Και το πέτυχε αυτό ενώ διεξάγει έναν πόλεμο στον οποίο έχει κατατροπώσει όλα τα οπλικά συστήματα που εξαπολύθηκαν εναντίον της από τον δυτικό ιμπεριαλισμό. Έχει χτίσει έναν ισχυρό στρατό που μπορεί να ανταγωνιστεί τις ενωμένες δυνάμεις των ευρωπαϊκών κρατών, έχει οικοδομήσει μια τρομακτική αμυντική βιομηχανία που ξεπερνά σε παραγωγή τόσο τις ΗΠΑ όσο και την Ευρώπη σε άρματα μάχης, πυροβολικό, πυρομαχικά, πυραύλους και drones και διαθέτει το μεγαλύτερο πυρηνικό οπλοστάσιο στον κόσμο, το οποίο κληρονόμησε από την ΕΣΣΔ.
Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και τη γενικευμένη λεηλασία της σχεδιασμένης οικονομίας, η ρωσική άρχουσα τάξη έπαιξε με την ιδέα να γίνει αποδεκτή στο παγκόσμιο τραπέζι ως ίσος εταίρος. Έφτασαν μάλιστα στο σημείο να εξετάσουν το ενδεχόμενο ένταξης στο ΝΑΤΟ. Αυτό απορρίφθηκε. Οι ΗΠΑ ήθελαν να ασκήσουν πλήρη και ανεμπόδιστη κυριαρχία στον κόσμο και δεν έβλεπαν κανένα λόγο να μοιραστούν την εξουσία τους με μια αδύναμη και χτυπημένη από κρίσεις Ρωσία.
Ο εξευτελισμός της Ρωσίας φάνηκε με ωμό τρόπο, πρώτα όταν η Γερμανία και οι ΗΠΑ ενορχήστρωσαν την αντιδραστική διάλυση της Γιουγκοσλαβίας — μιας χώρας που ανήκε στην παραδοσιακή σφαίρα επιρροής της Ρωσίας — και στη συνέχεια με τον βομβαρδισμό της Σερβίας το 1999. Ο Γιέλτσιν, ένας γελοίος μεθύστακας και μαριονέτα του αμερικανικού ιμπεριαλισμού, ήταν προσωποποίηση αυτής της υποτελούς σχέσης.
Καθώς όμως η Ρωσία ανέκαμπτε σταδιακά από την οικονομική κρίση, οι κυρίαρχοι κύκλοι δεν ήταν πλέον διατεθειμένοι να αποδεχτούν τον διεθνή εξευτελισμό τους. Αυτό είναι που εξηγεί την άνοδο του Πούτιν, του πονηρού βοναπάρτη, ο οποίος ανήλθε στην εξουσία μέσα από κάθε λογής ελιγμούς και μεθοδεύσεις.
Άρχισαν τότε να αντιστέκονται στην ανατολική επέκταση του ΝΑΤΟ — μια κίνηση που παραβίαζε όλες τις υποσχέσεις που είχαν δοθεί στους Ρώσους το 1990, όταν τους διαβεβαίωσαν πως δεν θα υπάρξει επέκταση του ΝΑΤΟ προς ανατολάς, με αντάλλαγμα τη συγκατάθεσή τους για μια ενιαία Γερμανία εντός της Συμμαχίας.
Το 2008, η Ρωσία διεξήγαγε έναν σύντομο και αποτελεσματικό πόλεμο στη Γεωργία, καταστρέφοντας τον στρατό της χώρας, ο οποίος είχε εκπαιδευτεί και εξοπλιστεί από το ΝΑΤΟ. Αυτό ήταν η πρώτη προειδοποιητική βολή από τη Ρωσία, που σήμαινε ότι δεν θα δεχόταν πλέον τις επεμβάσεις της Δύσης. Ακολούθησαν η Συρία και η Ουκρανία. Σε καθεμία από αυτές τις χώρες δοκιμάστηκε η ισχύς της Ρωσίας σε σχέση με τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό. Παράλληλα, η σχετική παρακμή του αμερικανικού ιμπεριαλισμού αποκαλύφθηκε περαιτέρω με την ταπεινωτική αποχώρηση από το Αφγανιστάν τον Αύγουστο του 2021.
Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία ήταν η λογική κατάληξη της άρνησης της Δύσης να αποδεχτεί τις ανησυχίες της Ρωσίας για την εθνική της ασφάλεια, που εκφράστηκαν μέσα από την απαίτηση για ουδετερότητα της Ουκρανίας και για τερματισμό της ανατολικής επέκτασης του ΝΑΤΟ. Όταν ο Ντόναλντ Τραμπ δηλώνει ότι αυτός ο πόλεμος ήταν περιττός και πως αν ήταν πρόεδρος δεν θα είχε συμβεί ποτέ, πιθανότατα έχει δίκιο. Ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός και οι Ευρωπαίοι σύμμαχοί του γνώριζαν πολύ καλά ότι η ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ αποτελούσε «κόκκινη γραμμή» για τα συμφέροντα εθνικής ασφάλειας της Ρωσίας. Παρ’ όλα αυτά, αποφάσισαν να προσκαλέσουν τους Ουκρανούς να υποβάλουν αίτηση ένταξης στο ΝΑΤΟ το 2008. Αυτή ήταν μια κατάφωρη πρόκληση, που λογικά θα οδηγούσε στις πιο σοβαρές συνέπειες. Αυτό το μοιραίο βήμα ήταν που τελικά οδήγησε στον πόλεμο.
Η Δύση επέμενε στο «δικαίωμα της Ουκρανίας να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ» – όταν το καθεστώς ουδετερότητας, η απαγόρευση ξένων στρατιωτικών βάσεων και η μη συμμετοχή σε στρατιωτικές συμμαχίες ήταν πράγματα που είχαν συμφωνηθεί και είχαν ακόμα και αποτυπωθεί στη Διακήρυξη Ανεξαρτησίας της Ουκρανίας. Ο επικεφαλής της CIA, Γουίλιαμ Μπερνς, είχε επανειλημμένα προειδοποιήσει ενάντια σε αυτό. Όμως η κλίκα των πολεμοκάπηλων που καθοδηγεί την εξωτερική πολιτική της κυβέρνησης Μπάιντεν — και ο ίδιος ο Τζο Μπάιντεν — είχαν άλλα σχέδια.
Ο Μπάιντεν πίστευε ότι μπορούσε να χρησιμοποιήσει την Ουκρανία ως κρέας για τα κανόνια σε μια εκστρατεία για την αποδυνάμωση της Ρωσίας και τον περιορισμό του παγκόσμιου ρόλου της. Μια χώρα όπως η Ρωσία, ανταγωνίστρια του αμερικανικού ιμπεριαλισμού, δεν θα έπρεπε να μπορεί να απειλήσει την παγκόσμια ηγεμονία των ΗΠΑ. Τον Μάρτιο του 2022, ο Μπάιντεν, γεμάτος αλαζονεία, έφτασε στο σημείο να μιλήσει ανοιχτά για αλλαγή καθεστώτος στη Μόσχα! Μαζί με τους Ευρωπαίους, ήταν πεπεισμένοι ότι οι οικονομικές κυρώσεις και η στρατιωτική εξάντληση θα οδηγούσαν τη Ρωσία στην κατάρρευση. Υποτίμησαν σοβαρά την έκταση της ρωσικής οικονομικής και στρατιωτικής ισχύος. Ως αποτέλεσμα, ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός έχει εμπλακεί σε έναν πόλεμο χωρίς νικηφόρα διέξοδο, που έχει αποδειχθεί τεράστια αιμορραγία για τους οικονομικούς και στρατιωτικούς του πόρους.
Ο Τραμπ τώρα επιμένει πως αυτή η καταστροφή δεν είναι δική του ευθύνη. Δηλώνει: «Αυτός δεν είναι δικός μου πόλεμος. Είναι ο πόλεμος του Τζο Μπάιντεν». Και αυτό είναι σωστό. Οι στρατηγοί του κεφαλαίου είναι απολύτως ικανοί να κάνουν σφάλματα βασισμένα σε λανθασμένους υπολογισμούς. Και αυτό είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Όταν ο Τραμπ λέει ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν αντιπροσωπεύει τα «ζωτικά συμφέροντα» της Αμερικής, έχει απόλυτο δίκιο. Η Αμερική αντιμετωπίζει πολύ μεγαλύτερη απειλή στην Ασία και στον Ειρηνικό από την άνοδο της Κίνας, πέρα από τα υπόλοιπα προβλήματα στη Μέση Ανατολή και την εντεινόμενη οικονομική κρίση. Αυτό εξηγεί τη βιασύνη του να απεμπλέξει τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό από το επικίνδυνο βάλτωμα της Ουκρανίας. Αλλά τα προβλήματα που δημιούργησαν ο Μπάιντεν και τα ευρωπαϊκά τσιράκια του αποδεικνύονται δύσκολο να λυθούν.
Οι άνδρες και γυναίκες που ελέγχουν τα πράγματα στην Ουάσιγκτον, το Λονδίνο, το Παρίσι και το Βερολίνο σαμποτάρισαν συστηματικά κάθε απόπειρα επίτευξης ειρηνικής λύσης. Τον Απρίλιο του 2022, οι διαπραγματεύσεις στην Τουρκία μεταξύ Ουκρανίας και Ρωσίας ήταν αρκετά προχωρημένες και θα μπορούσαν να είχαν οδηγήσει σε τερματισμό του πολέμου, βάσει της αποδοχής πλήθους ρωσικών απαιτήσεων. Ο δυτικός ιμπεριαλισμός, με την παρέμβαση του Μπόρις Τζόνσον, ακύρωσε τις συνομιλίες, πιέζοντας τον Ζελένσκι να μην υπογράψει, υπό την υπόσχεση απεριόριστης στήριξης που θα οδηγούσε στην πλήρη νίκη της Ουκρανίας.
Σήμερα, οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν μια ταπεινωτική ήττα στην Ουκρανία. Οι κυρώσεις δεν είχαν το επιθυμητό αποτέλεσμα. Αντί να υποστεί οικονομική κατάρρευση, η Ρωσία απολαμβάνει σταθερούς ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης που υπερβαίνουν εκείνους της Δύσης. Μακριά από το να απομονωθεί, έχει πλέον εδραιώσει στενότερους οικονομικούς δεσμούς με την Κίνα και με σειρά χωρών που υποτίθεται ότι βρίσκονται στη σφαίρα επιρροής των ΗΠΑ. Χώρες όπως η Ινδία, η Σαουδική Αραβία, η Τουρκία και άλλες έχουν συμβάλει στο να παρακαμφθούν οι κυρώσεις.
Η Κίνα και η Ρωσία έχουν πλέον γίνει πολύ στενότεροι σύμμαχοι, ενωμένοι από την αντίθεσή τους στην κυριαρχία των ΗΠΑ στον κόσμο, και έχουν συγκεντρώσει γύρω τους ολόκληρη σειρά άλλων χωρών. Όταν τελικά συνειδητοποιηθεί η ήττα των ΗΠΑ στην Ουκρανία, θα έχει τεράστιες και διαρκείς συνέπειες για τις διεθνείς σχέσεις, περαιτέρω αποδυναμώνοντας την ισχύ του αμερικανικού ιμπεριαλισμού παγκοσμίως.
Η ήττα ΗΠΑ-ΝΑΤΟ στην Ουκρανία θα στείλει ένα ισχυρό μήνυμα. Η ισχυρότερη ιμπεριαλιστική δύναμη του κόσμου δεν μπορεί πάντα να επιβάλλει τη θέλησή της. Επιπλέον, η Ρωσία έχει αναδειχθεί από αυτή την εμπειρία με έναν μεγάλο στρατό, δοκιμασμένο στις τελευταίες μεθόδους και τεχνικές σύγχρονης πολεμικής επιχειρησιακής δράσης, και με ένα ισχυρό στρατιωτικοβιομηχανικό συγκρότημα.
Η πολιτική του Τραμπ αντιπροσωπεύει μια καθαρή μεταστροφή από την προηγούμενη πολιτική του αμερικανικού ιμπεριαλισμού. Έχει αναγνωρίσει ότι αυτός ο πόλεμος κατά της Ρωσίας δεν μπορεί να κερδηθεί και γι’ αυτό προσπαθεί να αποσπάσει τις ΗΠΑ από αυτόν. Υπάρχει επίσης ο υπολογισμός ότι η επίτευξη συμφωνίας με τη Ρωσία που αναγνωρίζει τα συμφέροντα εθνικής ασφάλειάς της (δηλαδή τα συμφέροντα του ρωσικού ιμπεριαλισμού) μπορεί να την απομακρύνει από τη στενή της συμμαχία με την Κίνα, τον κύριο αντίπαλο του αμερικανικού ιμπεριαλισμού στη διεθνή σκηνή. Ωστόσο, είναι απίθανο αυτοί οι υπολογισμοί να αποδειχθούν σωστοί, δεδομένου ότι κατά τα τρία χρόνια του πολέμου η Δύση έχει ωθήσει τη Ρωσία τόσο κοντά στην Κίνα, ώστε να μην μπορεί εύκολα να αντιστραφεί αυτή η διαδικασία. Πρόσφατες δηλώσεις και ενέργειες τόσο της ρωσικής όσο και της κινεζικής κυβέρνησης υποδηλώνουν ότι και οι δύο πλευρές θεωρούν τη σύσφιξη των σχέσεών τους ως στρατηγική.
Η άνοδος της Κίνας ως ιμπεριαλιστικής δύναμης
Η ταχεία μεταμόρφωση της Κίνας από την ακραία οικονομική οπισθοδρόμηση σε μια ισχυρή καπιταλιστική χώρα έχει ελάχιστα ανάλογα παραδείγματα στη σύγχρονη ιστορία. Σε εκπληκτικά σύντομο χρονικό διάστημα, ισχυροποιήθηκε τόσο ώστε να είναι σε θέση να αμφισβητήσει τη δύναμη του πανίσχυρου αμερικανικού ιμπεριαλισμού.
Σήμερα η Κίνα δεν έχει τίποτα κοινό με το αδύναμο, ημι-αποικιακό, υποτελές έθνος που ήταν το 1938. Στην πραγματικότητα, τη δεδομένη στιγμή, η Κίνα δεν είναι μόνο μια καπιταλιστική χώρα, αλλά μια χώρα που πλέον διαθέτει όλα τα χαρακτηριστικά μιας ιμπεριαλιστικής δύναμης.
Είναι αδύνατο να εξηγήσουμε αυτή τη μεταμόρφωση χωρίς να κατανοήσουμε τον αποφασιστικό ρόλο που διαδραμάτισε η Κινεζική Επανάσταση του 1949, η οποία κατάργησε τις φεουδαρχικές σχέσεις και τον καπιταλισμό και δημιούργησε τη βάση για μια εθνικοποιημένη, σχεδιασμένη οικονομία, που αποτέλεσε την προϋπόθεση για τη μετατροπή της Κίνας από ένα οπισθοδρομικό, ημι-αποικιακό έθνος στη σημερινή της θέση ως οικονομικού γίγαντα.
Ως αργοπορημένη στην παγκόσμια σκηνή, η Κίνα έπρεπε να αγωνιστεί για τον έλεγχο πηγών πρώτων υλών και ενέργειας για τη βιομηχανία της, πεδίων επένδυσης για το κεφάλαιό της, εμπορικών δρόμων για τις εισαγωγές και εξαγωγές της και αγορών για τα προϊόντα της. Σε όλους αυτούς τους τομείς πέτυχε αξιοσημείωτες νίκες.
Η τριακονταετής άνοδος της Κίνας είναι αποτέλεσμα τεράστιων επενδύσεων στα μέσα παραγωγής και της εκμετάλλευσης των παγκόσμιων αγορών. Αρχικά, εκμεταλλεύτηκε τα μεγάλα αποθέματα φθηνής εργατικής δύναμης για να εξάγει αγαθά όπως υφάσματα και παιχνίδια στην παγκόσμια αγορά.
Πλέον πρόκειται για μια τεχνολογικά αναπτυγμένη καπιταλιστική οικονομία, η οποία κατέχει κυρίαρχη θέση σε μια σειρά αγορών υψηλής τεχνολογίας (ηλεκτρικά οχήματα και μπαταρίες EV, φωτοβολταϊκά κύτταρα, αντιβιοτικά συστατικά, εμπορικά drones, υποδομή δικτύων κινητής 5G, πυρηνικοί σταθμοί παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας κ.λπ.), όχι μόνο όσον αφορά τον όγκο πωλήσεων αλλά και όσον αφορά την καινοτομία.
Η Κίνα είναι επίσης παγκόσμιος ηγέτης στο πεδίο της ρομποτικής. Κατατάσσεται τρίτη παγκοσμίως σε πυκνότητα βιομηχανικών ρομπότ, με 470 ανά 10.000 εργαζόμενους στη μεταποίηση, παρότι το εργατικό δυναμικό της μεταποίησης υπερβαίνει τα 37 εκατομμύρια. Αυτό την τοποθετεί πίσω μόνο από τη Νότια Κορέα (1.012) και τη Σιγκαπούρη (770), ενώ βρίσκεται μπροστά από τη Γερμανία (429) και την Ιαπωνία (419), και πολύ πάνω από το επίπεδο των ΗΠΑ (295). Αυτά είναι στοιχεία για το 2023, και η κατάταξη της Κίνας πιθανώς να έχει βελτιωθεί από τότε, καθώς το 2023 αντιπροσώπευε το 51% όλων των νέων εγκαταστάσεων βιομηχανικών ρομπότ παγκοσμίως.
Όσον αφορά την εξαγωγή κεφαλαίου, η Κίνα κατατάσσεται δεύτερη μόνο μετά τις ΗΠΑ. Το 2023, οι ΗΠΑ εκπροσωπούσαν το 32,8% των παγκόσμιων εκροών Άμεσων Ξένων Επενδύσεων, με την Κίνα και το Χονγκ Κονγκ να εκπροσωπούν συνολικά το 20,1%. Όσον αφορά το σωρευμένο απόθεμα Άμεσων Ξένων Επενδύσεων, οι ΗΠΑ κατείχαν το 15,1% του παγκόσμιου συνόλου, ενώ η Κίνα και το Χονγκ Κονγκ αντιπροσώπευαν το 11,3%.
Ως αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο αποκαταστάθηκε ο καπιταλισμός στην Κίνα, το κράτος διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην οικονομία. Ακολούθησε συνειδητή πολιτική ενίσχυσης και χρηματοδότησης της ανάπτυξης της τεχνολογίας. Το «Made in China 2025» είχε στόχο να επιτύχει ένα μεγάλο άλμα σε βασικές βιομηχανίες και να καταστήσει τη χώρα αυτάρκη και μη εξαρτώμενη από τη Δύση. Οι δαπάνες της Κίνας για έρευνα και ανάπτυξη έχουν αυξηθεί σημαντικά και είναι σχεδόν ίσες με εκείνες των ΗΠΑ.
Αυτή η επιτυχία δεν επιτεύχθηκε χωρίς να δημιουργήσει αυξανόμενες αντιφάσεις και συγκρούσεις με άλλες καπιταλιστικές χώρες, οδηγώντας τελικά στον τωρινό εμπορικό πόλεμο με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και το άνοιγμα νέων αγορών υπό την πολιτική της παγκοσμιοποίησης, η ανάπτυξη της καπιταλιστικής οικονομίας στην Κίνα θεωρήθηκε αρχικά από δυτικούς οικονομολόγους και επενδυτές ως χρυσή ευκαιρία.
Οι δυτικοί επενδυτές έσπευσαν βιαστικά να στήσουν εργοστάσια στην Κίνα, όπου μπορούσαν να εκμεταλλευτούν ένα φαινομενικά ανεξάντλητο απόθεμα φθηνής εργασίας. Μεταξύ 1997 και 2019, το 36% της παγκόσμιας αύξησης αποθέματος κεφαλαίου σημειώθηκε στην Κίνα. Τόσο έντονη ήταν η διείσδυση του αμερικανικού κεφαλαίου στην Κίνα, που οι δύο οικονομίες φαινόταν να είναι αδιαχώριστα δεμένες.
Η ανάπτυξη της Κίνας έπαιξε πραγματικά καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη της παγκόσμιας οικονομίας για αρκετές δεκαετίες. Το 2008, οι δυτικοί αστοί ευελπιστούσαν ακόμη ότι η Κίνα θα βοηθούσε να ανακάμψει η παγκόσμια οικονομία από την ύφεση. Ωστόσο, όπως επισημάναμε τότε, αυτό είχε πολύ σοβαρή και απειλητικά αρνητική πλευρά για αυτούς.
Αυτά τα εργοστάσια, αξιοποιώντας σύγχρονη τεχνολογία, αναπόφευκτα θα παρήγαγαν τεράστιες ποσότητες φθηνών προϊόντων που έπρεπε να εξαχθούν, καθώς η ζήτηση γι’ αυτά στην ίδια την Κίνα παρέμενε περιορισμένη. Τελικά, αυτό προκάλεσε σοβαρά προβλήματα για τις Ηνωμένες Πολιτείες και άλλες δυτικές οικονομίες.
Όλα μετατράπηκαν στο αντίθετό τους. Το ερώτημα διατυπωνόταν όλο και πιο εμφατικά: ποιος βοηθά ποιον; Είναι αλήθεια ότι οι δυτικοί επενδυτές είχαν μεγάλα κέρδη, αλλά η Κίνα ανέπτυξε σύγχρονες παραγωγικές ικανότητες, τεχνογνωσία, υποδομές και εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό. Αυτό άρχισε να θεωρείται απειλή, ιδιαίτερα στις ΗΠΑ.
Η Κίνα έχει πλέον καταστεί αναντικατάστατος προμηθευτής για τους παγκόσμιους κατασκευαστές, είτε πρόκειται για τελικά καταναλωτικά προϊόντα όπως τα iPhone είτε για βασικά κεφαλαιουχικά αγαθά και εξαρτήματα. Η Κίνα είναι η κύρια προμηθεύτρια για το 36% των αμερικανικών εισαγωγών, καλύπτοντας πάνω από το 70% της αμερικανικής ζήτησης για αυτά τα προϊόντα.
Η Κίνα έχει καταστεί συστημικός αντίπαλος των ΗΠΑ στη διεθνή σκηνή. Αυτό είναι το πραγματικό νόημα του εμπορικού πολέμου του Τραμπ εναντίον της. Πρόκειται για αγώνα μεταξύ δύο ιμπεριαλιστικών δυνάμεων για να επιβληθοούν στην παγκόσμια αγορά.
Η Ουάσιγκτον χρησιμοποίησε τα πιο ακραία μέτρα για να το πετύχει, απαγορεύοντας την πώληση των πλέον προηγμένων μικροτσίπ στην Κίνα, αποκλείοντας την πώληση των πιο προηγμένων μηχανημάτων λιθογραφίας (κατασκευαστών μικροτσίπ) και εμποδίζοντας εταιρείες όπως η Huawei να διεκδικήσουν συμβόλαια υποδομής 5G σε διάφορες χώρες, κ.λπ.
Αλλά οι προσπάθειες των ΗΠΑ να μπλοκάρουν την ανάπτυξη της Κίνας σε τεχνολογίες αιχμής είχαν το αντίθετο αποτέλεσμα. Σε απάντηση, η Κίνα επιτάχυνε την πορεία προς την επίτευξη αυτάρκειας σε αυτούς τους τομείς. Παρά τα εμπόδια, για παράδειγμα το ότι δεν έχει πρόσβαση στα πλέον προηγμένα μηχανήματα ευαίσθητης λιθογραφίας EUV που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή των πλέον προηγμένων μικροεπεξεργαστών, η Κίνα χρησιμοποίησε ευρηματικότητα για να βρει νέες λύσεις.
Είναι αλήθεια ότι, παρά την πρόοδό της, υπάρχουν πολλές αντιφάσεις στην κινεζική οικονομία. Η παραγωγικότητα της εργασίας στην Κίνα αυξάνεται μέσω της ανάπτυξης της επιστήμης, της βιομηχανίας και της τεχνολογίας, ενώ στην Ευρώπη παρέμενε στάσιμη για μεγάλο χρονικό διάστημα και στις ΗΠΑ έχει σημειώσει μόνο μετριοπαθή αύξηση τα τελευταία χρόνια. Ωστόσο, συνολικά η παραγωγικότητα της εργασίας στην Κίνα εξακολουθεί να υστερεί αισθητά σε σχέση με αυτήν των ΗΠΑ. Θα χρειαστεί χρόνος για να καλυφθεί το χάσμα.
Μπορούμε επίσης να υποθέσουμε ότι οι πρωτοφανείς ρυθμοί ανάπτυξης που πέτυχε η Κίνα τις τελευταίες δεκαετίες δεν θα παραμείνουν σε αυτά τα επίπεδα. Πράγματι, η επιβράδυνση έχει ήδη ξεκινήσει. Τη δεκαετία του 1990, η Κίνα μεγάλωνε με εκπληκτικό ρυθμό 9% ετησίως, με κορυφαία σημεία στο 14%. Μεταξύ 2012 και 2019 αναπτυσσόταν μεταξύ 6% και 7%. Τώρα κυμαίνεται γύρω στο 5%. Ωστόσο ισχύει επίσης ότι η κινεζική οικονομία συνολικά εξακολουθεί να αναπτύσσεται ταχύτερα από τις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες της Δύσης.
Φυσικά, από τη στιγμή που η Κίνα έχει γίνει καπιταλιστική οικονομία και είναι βαθιά ενσωματωμένη στην παγκόσμια αγορά, αναπόφευκτα θα αντιμετωπίσει όλα τα προβλήματα που αυτό συνεπάγεται. Ήδη υπάρχουν περιφερειακές ανισότητες στην οικονομική ανάπτυξη, καθώς και τεράστιες εισοδηματικές ανισότητες. Η ανεργία έχει αυξηθεί μεταξύ των μεταναστών εργατών και των νέων.
Τα τεράστια πακέτα οικονομικών κινήτρων, τα κεϋνσιανά μέτρα, έχουν οδηγήσει σε αύξηση του χρέους. Το δημόσιο χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ, που το 2000 ανερχόταν μόλις στο 23%, έχει αυξηθεί στο 60,5% το 2024. Πρόκειται για σημαντική αύξηση, αν και το χρέος εξακολουθεί να είναι χαμηλότερο από εκείνο των περισσότερων ανεπτυγμένων καπιταλιστικών οικονομιών. Ωστόσο, το συνολικό χρέος (δημόσιο, εταιρικό και ιδιωτικό) έχει φτάσει το 300% του ΑΕΠ.
Η άνοδος του προστατευτισμού και η επιβράδυνση του παγκόσμιου εμπορίου αναμφίβολα θα επηρεάσουν την Κίνα. Ο μόνος τρόπος για να ξεπεράσει αυτή την κρίση είναι να εντείνει τις προσπάθειες για την εξαγωγή της υπερπαραγωγής της στις διεθνείς αγορές, κάτι που με τη σειρά του θα προσθέσει εντάσεις σε παγκόσμιο επίπεδο και ταυτόχρονα θα βαθύνει την κρίση του συστήματος στο σύνολό του.
Σε αυτή την τιτάνια σύγκρουση μεταξύ δύο οικονομικών γιγάντων, τίθεται το ερώτημα ανοιχτά: ποιος θα επικρατήσει; Οι στήλες του δυτικού Τύπου είναι γεμάτες αρνητικές εκτιμήσεις και δυσοίωνες προβλέψεις για το μέλλον της κινεζικής οικονομίας.
Ο δυτικός Τύπος επιδιώκει σταθερά να παρουσιάσει μια πολύ ζοφερή εικόνα για την κινεζική οικονομία — όπως κάνει πάντα και για τη ρωσική οικονομία, η οποία ωστόσο εξακολουθεί να διατηρεί έναν υγιή ρυθμό ανάπτυξης της τάξης του 4% με 5% τον χρόνο. Αυτό δύσκολα παραπέμπει σε μια οικονομία που βρίσκεται στα πρόθυρα κατάρρευσης.
Η Κίνα ασφαλώς δεν είναι άτρωτη από την κρίση, διαθέτει όμως σημαντικά αποθέματα για να αντιμετωπίσει αυτή την πρόκληση και να εξέλθει με πολύ λιγότερες ζημιές απ’ ό,τι συχνά παρουσιάζεται στον δυτικό Τύπο. Πάνω απ’ όλα, πρέπει να έχουμε κατά νου ότι η Κίνα, αν και είναι μια καπιταλιστική χώρα, εξακολουθεί να έχει πολλές ιδιομορφίες.
Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια οικονομία που εξακολουθεί να διατηρεί πολύ σημαντικά στοιχεία κρατικού ελέγχου, παρέμβασης και σχεδιασμού. Αυτό λειτουργεί ως σημαντικό πλεονέκτημα, ιδιαίτερα σε σύγκριση με χώρες όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες.
Υπάρχουν επίσης σημαντικοί πολιτικοί, πολιτισμικοί και ψυχολογικοί παράγοντες που μπορούν να παίξουν καθοριστικό ρόλο σε οποιαδήποτε σύγκρουση με ξένες ιμπεριαλιστικές δυνάμεις. Ο κινεζικός λαός έχει βαθιά χαραγμένες και πικρές αναμνήσεις από την υποδούλωση, την εκμετάλλευση και τον εξευτελισμό του από τον ιμπεριαλισμό.
Όσο κι αν αντιπαθούν την εγχώρια άρχουσα τάξη, το μίσος για τους ξένους ιμπεριαλιστές είναι πολύ πιο βαθύ και μπορεί να αποτελέσει ισχυρό στήριγμα για το καθεστώς στη σύγκρουσή του με τις ΗΠΑ.
Οι ηγετικοί κύκλοι των ΗΠΑ παρακολούθησαν την άνοδο της Κίνας με ολοένα και μεγαλύτερο πανικό. Υιοθέτησαν μια πολεμοχαρή στάση, που εκφράστηκε αφενός μεν με τις εξωφρενικές αυξήσεις δασμών από τον Τραμπ, αφετέρου δε με τις συνεχείς προκλήσεις στο ζήτημα της Ταϊβάν.
Οι πολεμοκάπηλοι της Ουάσινγκτον κατηγορούν διαρκώς την Κίνα ότι σχεδιάζει να εισβάλει σε ένα νησί που οι Κινέζοι το θεωρούν αποσχισθέν και το οποίο δικαιωματικά τους ανήκει.
Όμως οι ηγετικοί κύκλοι της Κίνας κυβερνώνται από άνδρες που έχουν μάθει εδώ και καιρό την τέχνη της διπλωματικής υπομονής. Δεν έχουν καμία ανάγκη να εισβάλουν στην Ταϊβάν. Γνωρίζουν ότι αργά ή γρήγορα θα επανενωθεί με την ηπειρωτική χώρα. Περίμεναν δεκαετίες για να επανακτήσουν τον έλεγχο του Χονγκ Κονγκ από τους Βρετανούς. Και δεν βλέπουν κανέναν λόγο να επιλέξουν μια βεβιασμένη στρατιωτική λύση στο πρόβλημα.
Μόνο μια σοβαρά λανθασμένη εκτίμηση εκ μέρους των πολεμοκάπηλων της Ουάσινγκτον ή μια απερίσκεπτη απόφαση των εθνικιστών της Ταϊβάν να κηρύξουν ανεξαρτησία θα τους προκαλούσε να καταφύγουν σε στρατιωτική δράση. Υπό τέτοιες συνθήκες, οι άνθρωποι στο Πεκίνο θα είχαν όλα τα χαρτιά στα χέρια τους.
Δεν υπάρχει περίπτωση η Ταϊβάν να μπορέσει να αντέξει για πολύ απέναντι στη δύναμη του κινεζικού στρατού και ναυτικού, που βρίσκονται μόλις λίγα μίλια μακριά, ενώ οι Αμερικανοί θα έπρεπε να μετακινήσουν μια μεγάλη στρατιωτική δύναμη και να αντιμετωπίσουν δύσκολες και επικίνδυνες συνθήκες διασχίζοντας έναν ολόκληρο ωκεανό.
Σε κάθε περίπτωση, δεν υπάρχει τίποτα που να δείχνει ότι ο Ντόναλντ Τραμπ επιδιώκει στρατιωτική σύγκρουση με την Κίνα. Προτιμά άλλες μεθόδους – την επιβολή συντριπτικών κυρώσεων και υψηλών δασμών, ώστε να αναγκάσει την Κίνα να υποταχθεί. Αλλά η Κίνα δεν έχει καμία πρόθεση να υποταχθεί, είτε σε οικονομικό πόλεμο είτε σε πραγματική στρατιωτική σύγκρουση.
Μέχρι πρόσφατα, η Κίνα πρόβαλε την ισχύ της κυρίως μέσω οικονομικών μέσων, αλλά πλέον ενισχύει και τη στρατιωτική της δύναμη. Πρόσφατα ανακοίνωσε αύξηση 7,2% στις αμυντικές δαπάνες της. Ήδη διαθέτει έναν τεράστιο και ισχυρό χερσαίο στρατό και βρίσκεται στη διαδικασία δημιουργίας ενός εξίσου ισχυρού και σύγχρονου ναυτικού για να υπερασπίζεται τα συμφέροντά της στις ανοιχτές θάλασσες.
Ένα πρόσφατο άρθρο του BBC αναφέρει ότι πλέον διαθέτει το μεγαλύτερο ναυτικό στον κόσμο, ξεπερνώντας αυτό των Ηνωμένων Πολιτειών. Δεν είναι, άλλωστε, σωστό να λέγεται ότι οι Ένοπλες Δυνάμεις της βασίζονται σε απαρχαιωμένη τεχνολογία και εξοπλισμό. Το ίδιο άρθρο δηλώνει ότι:
«Η Κίνα είναι πλέον πλήρως δεσμευμένη στην ανάπτυξη "ευφυούς" πολέμου, δηλαδή μελλοντικών μεθόδων μάχης που βασίζονται σε ανατρεπτικές τεχνολογίες – ιδίως την τεχνητή νοημοσύνη, σύμφωνα με το Υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ».
Και προσθέτει ότι:
«Η Ακαδημία Στρατιωτικών Επιστημών της Κίνας έχει λάβει εντολή να εξασφαλίσει ότι αυτό θα συμβεί, μέσω της "σύντηξης πολιτικού και στρατιωτικού τομέα", δηλαδή της συνεργασίας των ιδιωτικών κινεζικών τεχνολογικών εταιρειών με τη στρατιωτική βιομηχανία της χώρας. Αναφορές λένε ότι η Κίνα μπορεί ήδη να χρησιμοποιεί τεχνητή νοημοσύνη σε στρατιωτική ρομποτική και συστήματα καθοδήγησης πυραύλων, καθώς και σε μη επανδρωμένα εναέρια και θαλάσσια οχήματα».
Επιπλέον, η Κίνα έχει ένα από τα πιο ενεργά διαστημικά προγράμματα στον κόσμο. Μεταξύ άλλων αποστολών, έχει φιλόδοξα σχέδια να κατασκευάσει διαστημικό σταθμό στη Σελήνη και να επισκεφθεί τον Άρη. Πέρα από το εγγενές επιστημονικό τους ενδιαφέρον, αυτά τα σχέδια σχετίζονται ξεκάθαρα με ένα ιδιαίτερα φιλόδοξο πρόγραμμα εξοπλισμών.
Η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων στην Κίνα αποτελεί πλέον αδιαμφισβήτητο γεγονός. Είναι άσκοπο να το αρνείται κανείς. Ούτε, αντικειμενικά, πρόκειται για μια αρνητική εξέλιξη από τη σκοπιά της παγκόσμιας επανάστασης, καθώς έχει δημιουργήσει μια τεράστια εργατική τάξη, η οποία έχει συνηθίσει σε μια σταθερή άνοδο του βιοτικού της επιπέδου σε βάθος χρόνου. Πρόκειται για μια νεανική, φρέσκια εργατική τάξη, αμόλυντη από ήττες, που δεν είναι δεμένη με ρεφορμιστικές οργανώσεις.
«Η Κίνα είναι ένας κοιμώμενος δράκος. Αφήστε τη να κοιμηθεί, γιατί όταν ξυπνήσει, ο κόσμος θα σειστεί» – είναι μια φράση που αποδίδεται συχνά στον Ναπολέοντα. Είτε την είπε είτε όχι, σίγουρα ταιριάζει στην ισχυρή κινεζική εργατική τάξη της σημερινής εποχής. Η στιγμή της αλήθειας μπορεί να καθυστερήσει για λίγο ακόμη. Αλλά όταν αυτή η πανίσχυρη δύναμη αρχίσει να κινείται, θα προκαλέσει μια έκρηξη σεισμικών διαστάσεων.
Ισορροπώντας ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις
Η σχετική παρακμή του αμερικανικού ιμπεριαλισμού και η άνοδος της Κίνας έχουν δημιουργήσει μια κατάσταση στην οποία κάποιες χώρες μπορούν να ισορροπήσουν ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις για να κερδίσουν έναν μικρό βαθμό αυτονομίας για να προωθήσουν τα δικά τους συμφέροντα, τουλάχιστον σε περιφερειακό επίπεδο. Αυτό περιλαμβάνει χώρες όπως η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία, η Ινδία και άλλες, σε διαφορετικό βαθμό η καθεμία.
Η άνοδος των BRICS, που ξεκίνησε επισήμως το 2009, αντιπροσωπεύει μια προσπάθεια της Κίνας και της Ρωσίας να ενισχύσουν τη θέση τους στη διεθνή σκηνή, να προστατεύσουν τα οικονομικά τους συμφέροντα και να προσελκύσουν μια σειρά χωρών στη σφαίρα επιρροής τους.
Η επιβολή ευρείας κλίμακας οικονομικών κυρώσεων από τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό κατά της Ρωσίας επιτάχυνε αυτή τη διαδικασία. Σχηματίζοντας μηχανισμούς για να αποφύγει και να υπερβεί τις κυρώσεις, η Ρωσία έχει συνάψει μια σειρά συμμαχιών με άλλες χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Σαουδικής Αραβίας, της Ινδίας, της Κίνας και πολλών άλλων.
Αντί να επιβεβαιώνει την αμερικανική ισχύ, η αποτυχία των κυρώσεων αποκάλυψε τα όρια της ικανότητας του αμερικανικού ιμπεριαλισμού να επιβάλλει τη θέλησή του και ώθησε αρκετές χώρες να εξετάσουν εναλλακτικές στη χρηματοπιστωτική κυριαρχία των ΗΠΑ. Η συμμετοχή στις BRICS έχει διευρυνθεί, με νέες χώρες να εντάσσονται ή να προσκαλούνται να υποβάλλουν αίτηση ένταξης.
Όταν εξετάζουμε αυτό το ζήτημα, είναι σημαντικό να έχουμε μία αίσθηση αναλογίας. Όσο σημαντικές κι αν είναι αυτές οι αλλαγές, οι BRICS διακατέχονται από διάφορες αντιφάσεις. Η Βραζιλία, ενώ είναι μέλος των BRICS, είναι ταυτόχρονα μέλος του Mercosur, του νότιο-αμερικανικού μπλοκ ελεύθερου εμπορίου, που διαπραγματεύεται εμπορικές συμφωνίες με την ΕΕ.
Η Ινδία συμμετέχει, αλλά διστάζει να επιτρέψει σε νέα μέλη να ενταχθούν, καθώς αυτό θα αποδυνάμωνε τη θέση της στο μπλοκ. Διατηρεί επίσης «στρατηγική εταιρική σχέση» με τις ΗΠΑ, είναι μέλος της συμμαχίας ασφάλειας και στρατιωτικής συνεργασίας Quad με τις ΗΠΑ, την Ιαπωνία και την Αυστραλία και το Πολεμικό Ναυτικό της διεξάγει τακτικές στρατιωτικές ασκήσεις με τις ΗΠΑ.
Το σημαντικό στοιχείο εδώ είναι ότι μια χώρα όπως η Ινδία, που είναι σύμμαχος των ΗΠΑ και αντίπαλος της Κίνας, έπαιξε σημαντικό ρόλο στο να βοηθήσει τη Ρωσία να παρακάμψει τις αμερικανικές κυρώσεις. Η Ινδία αγοράζει ρωσικό πετρέλαιο σε προνομιακή τιμή και το επαναπωλεί στην Ευρώπη με τη μορφή διυλισμένων προϊόντων σε υψηλότερη τιμή. Προς το παρόν, οι ΗΠΑ αποφάσισαν να μην λάβουν μέτρα εναντίον της Ινδίας.
Μέχρι στιγμής, οι BRICS δεν είναι παρά μια χαλαρή συμμαχία χωρών. Ο ιμπεριαλιστικός εκφοβισμός των ΗΠΑ προς τους αντιπάλους του είναι αυτό που τους ωθεί να ενισχύει τους δεσμούς τους και ενθαρρύνει άλλους να ενταχθούν.
Κρίση στην Ευρώπη
Ενώ στις ΗΠΑ έχουμε μία σχετική παρακμή της δύναμης και της επιρροής τους παγκοσμίως, οι παλιές ευρωπαϊκές ιμπεριαλιστικές δυνάμεις — η Βρετανία, η Γαλλία, η Γερμανία και οι υπόλοιπες — έχουν παρακμάσει πολύ περισσότερο σε σχέση με τις ένδοξες παλιές ημέρες τους, μετατρεπόμενες σε δευτεροκλασάτες δυνάμεις. Αξίζει να σημειωθεί ότι η Ευρώπη, ως ιμπεριαλιστικό μπλοκ, έχει αποδυναμωθεί ιδιαίτερα την τελευταία δεκαετία. Μια σειρά στρατιωτικών πραξικοπημάτων, για παράδειγμα, έχει εκτοπίσει τη Γαλλία από την Κεντρική Αφρική και το Σαχέλ, σε μεγάλο βαθμό προς όφελος της Ρωσίας.
Οι ευρωπαϊκές δυνάμεις ακολούθησαν τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό στον πόλεμο διά αντιπροσώπων στην Ουκρανία εναντίον της Ρωσίας, κάτι που είχε καταστροφικές συνέπειες για τις οικονομίες τους. Από την κατάρρευση του σταλινισμού το 1989–1991, η Γερμανία ακολούθησε μία πολιτική διεύρυνσης της επιρροής της προς Ανατολάς και είχε αναπτύξει στενούς οικονομικούς δεσμούς με τη Ρωσία. Η γερμανική βιομηχανία ωφελήθηκε από το φθηνό ρωσικό ενεργειακό κόστος. Πριν από τον πόλεμο στην Ουκρανία, πάνω από το ήμισυ του φυσικού αερίου της Γερμανίας, το ένα τρίτο του συνόλου του πετρελαίου και το μισό των εισαγωγών άνθρακα προέρχονταν από τη Ρωσία.
Αυτός ήταν ένας από τους λόγους της επιτυχίας της γερμανικής βιομηχανίας στον κόσμο, με τους άλλους δύο να είναι η απελευθέρωση της αγοράς εργασίας (υπό σοσιαλδημοκρατικές κυβερνήσεις) και οι επενδύσεις που έγιναν στη βιομηχανία το δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα. Η κυριαρχία της Ευρωπαϊκής Ένωσης από την γερμανική άρχουσα τάξη και το ελεύθερο εμπόριο με την Κίνα και τις ΗΠΑ ολοκλήρωσαν ένα ευνοϊκό «πακέτο» που επέτρεψε στη Γερμανία να βγει σχεδόν αλώβητη από την κρίση του 2008.
Η κατάσταση ήταν παρόμοια για την ΕΕ συνολικά, όπου η Ρωσία ήταν ο μεγαλύτερος προμηθευτής πετρελαίου (24,8%), φυσικού αερίου (48%) και άνθρακα (47,9%). Οι ευρωπαϊκές κυρώσεις που επιβλήθηκαν στη Ρωσία μετά την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία οδήγησαν σε πολύ υψηλότερες τιμές ενέργειας, με σημαντικές συνέπειες στον πληθωρισμό και στην απώλεια ανταγωνιστικότητας των ευρωπαϊκών εξαγωγών. Τελικά, η Ευρώπη αναγκάστηκε να εισάγει πολύ πιο ακριβό υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG) από τις ΗΠΑ και πολύ πιο ακριβά ρωσικά πετρελαϊκά προϊόντα μέσω Ινδίας.
Στην πραγματικότητα, μεγάλο μέρος του αερίου της Γερμανίας εξακολουθεί να προέρχεται από τη Ρωσία, μόνο που τώρα έρχεται με τη μορφή LNG, σε πολύ υψηλότερη τιμή. Η γερμανική, η γαλλική και η ιταλική άρχουσα τάξη έπληξαν τα ίδια τους τα συμφέροντά και τώρα πληρώνουν ένα βαρύ τίμημα. Ήδη υπό την προεδρία του Μπάιντεν, οι ΗΠΑ ανταμείψανε τους Ευρωπαίους συμμάχους τους διεξάγοντας έναν εμπορικό πόλεμο εναντίον τους μέσω ενός φάσματος προστατευτικών μέτρων και επιδοτήσεων στη βιομηχανία.
Η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα, και αργότερα η Ευρωπαϊκή Ένωση, αντιπροσώπευαν μια προσπάθεια από τις αποδυναμωμένες ιμπεριαλιστικές δυνάμεις της ηπείρου να συμπορευτούν μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο με την ελπίδα να έχουν μεγαλύτερο ρόλο στην παγκόσμια πολιτική και οικονομία. Στην πράξη, το γερμανικό κεφάλαιο κυριάρχησε στις άλλες ασθενέστερες οικονομίες. Όσο υπήρχε οικονομική ανάπτυξη, επιτεύχθηκε ένα ορισμένο επίπεδο οικονομικής ολοκλήρωσης και ακόμη και ένα κοινό νόμισμα.
Ωστόσο, οι διαφορετικές εθνικές άρχουσες τάξεις που τη συνθέτουν συνέχισαν να υπάρχουν, η καθεμία με τα δικά της ιδιαίτερα συμφέροντα. Παρ’ όλα τα λόγια, δεν υπάρχει κοινή οικονομική πολιτική, δεν υπάρχει ενιαία εξωτερική πολιτική, ούτε και ενιαίος στρατός για την εφαρμογή της. Ενώ το γερμανικό κεφάλαιο βασιζόταν σε ανταγωνιστικές βιομηχανικές εξαγωγές και τα συμφέροντά του βρίσκονταν στην Ανατολή, η Γαλλία εισπράττει μεγάλα ποσά σε γεωργικές επιδοτήσεις από την ΕΕ, και τα ιμπεριαλιστικά της συμφέροντα βρίσκονται στις πρώην γαλλικές αποικίες, κυρίως στην Αφρική.
Η κρίση του δημόσιου χρέους που ακολούθησε την ύφεση του 2008 έσπρωξε την ΕΕ στα όρια των αντοχών της. Η κατάσταση έχει πλέον επιδεινωθεί ακόμη περισσότερο. Η πρόσφατη έκθεση του πρώην προέδρου της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, Μάριο Ντράγκι, περιγράφει την κρίση του ευρωπαϊκού καπιταλισμού με ανησυχητικούς όρους, αλλά δεν κάνει λάθος. Ουσιαστικά, ο λόγος που η ΕΕ δεν μπορεί να ανταγωνιστεί τους ιμπεριαλιστικούς της αντιπάλους στον κόσμο είναι το ότι δεν αποτελεί μία ενιαία οικονομικο-πολιτική οντότητα, αλλά ένα σύνολο πολλών μικρών και μεσαίων οικονομιών, η καθεμία με τη δική της άρχουσα τάξη, τις δικές της εθνικές βιομηχανίες, τα δικά της ρυθμιστικά πλαίσια κ.ο.κ. Η οικονομία της Ευρώπης είναι αρτηριοσκληρωτική και έχει ξεπεραστεί από τους ανταγωνιστές της όσον αφορά την ανάπτυξη της παραγωγικότητας.
Οι παραγωγικές δυνάμεις έχουν υπερβεί τα όρια του έθνους κράτους, και αυτό το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα έντονο στις μικρές αλλά υψηλά ανεπτυγμένες οικονομίες της Ευρώπης.
Η παρατεταμένη παρακμή των ευρωπαϊκών ιμπεριαλιστικών δυνάμεων καλυπτόταν από το γεγονός ότι οι ΗΠΑ αναλάμβαναν την ασφάλεια τους και υποστήριζαν πολιτικά την ΕΕ. Για σχεδόν 80 χρόνια, ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός ενίσχυε την Ευρώπη, υπό την κυριαρχία του, ως ανάχωμα ενάντια στη Σοβιετική Ένωση. Αυτή ήταν μια πολύ χρήσιμη κατάσταση για τον ευρωπαϊκό καπιταλισμό, καθώς μπορούσε να αναθέτει σημαντικό μέρος του κόστους της άμυνάς του στον ισχυρό «ξάδελφο» στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού.
Αυτό έχει πλέον τελειώσει. Ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός υπό τον Τραμπ αποφάσισε να διαχειριστεί τη σχετική του παρακμή προσπαθώντας να καταλήξει σε μια συμφωνία με τη Ρωσία, ώστε να επικεντρωθεί καλύτερα στον κύριο ανταγωνιστή του στη διεθνή σκηνή: την Κίνα. Το επίκεντρο της παγκόσμιας πολιτικής και οικονομίας δεν βρίσκεται πια στον Ατλαντικό αλλά στον Ειρηνικό. Αυτή η μετατόπιση ήταν υπό διαμόρφωση ήδη από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά πλέον έχει έρθει εκρηκτικά στο προσκήνιο.
Αυτό αποτελεί ένα σημαντικό σοκ στις παγκόσμιες σχέσεις που κανείς δεν μπορεί να αγνοήσει. Αν οι ΗΠΑ θέλουν να καταλήξουν σε κάποια συμφωνία με τη Ρωσία, αυτό αφήνει τον ευρωπαϊκό ιμπεριαλισμό σε πολύ αδύναμη θέση. Οι ΗΠΑ δεν είναι πλέον φίλος και σύμμαχος της Ευρώπης. Κάποιοι έχουν φτάσει στο σημείο να λένε ότι η Ουάσινγκτον τώρα βλέπει την Ευρώπη ως αντίπαλο ή εχθρό.
Το λιγότερο, ο Τραμπ έχει ξεκαθαρίσει ότι οι ΗΠΑ δεν είναι πλέον διατεθειμένες να επιδοτήσουν την άμυνα της Ευρώπης. Η απόσυρση της προστατευτικής ομπρέλας των ΗΠΑ, όπως κάποιοι την περιγράφουν, αποκάλυψε έντονα όλες τις συσσωρευμένες αδυναμίες του ευρωπαϊκού ιμπεριαλισμού, που συσσωρεύονταν κατά τη διάρκεια δεκαετιών παρακμής.
Η κρίση του ευρωπαϊκού καπιταλισμού έχει σημαντικές πολιτικές και κοινωνικές συνέπειες. Η άνοδος των δεξιών λαϊκιστικών, ευρωσκεπτικιστικών και αντισυστημικών δυνάμεων σε ολόκληρη την ήπειρο είναι άμεσο αποτέλεσμα αυτής. Η ευρωπαϊκή εργατική τάξη, με τις δυνάμεις της σε μεγάλο βαθμό ακέραιες και αήττητες, δεν θα αποδεχτεί έναν νέο γύρο περικοπών λιτότητας και μαζικών απολύσεων χωρίς μάχη. Το σκηνικό είναι ώριμο για μια έκρηξη της ταξικής πάλης.
Πόλεμος στη Μέση Ανατολή
Η τρέχουσα σύγκρουση στη Μέση Ανατολή μπορεί να κατανοηθεί μόνο στο πλαίσιο της παγκόσμιας κατάστασης. Ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός είχε αποδυναμωθεί στη Μέση Ανατολή, ενώ η Ρωσία, η Κίνα και επίσης το Ιράν είχαν ενισχυθεί. Το Ισραήλ αισθανόταν πως απειλούταν. Η επίθεση της 7ης Οκτωβρίου αποτέλεσε σοβαρό πλήγμα για την ισραηλινή άρχουσα τάξη. Κατέστρεψε το μύθο της αήττητης δύναμης και αμφισβήτησε την ικανότητα του σιωνιστικού κράτους να προστατεύσει τους Εβραίους πολίτες του, το κεντρικό σημείο που χρησιμοποιούσε η ισραηλινή άρχουσα τάξη για να συσπειρώσει τον πληθυσμό γύρω της.
Αποκάλυψε επίσης ξεκάθαρα τη χρεοκοπία των Συμφωνιών του Όσλο, που υπογράφηκαν μετά την κατάρρευση του σταλινισμού. Το όλο εγχείρημα ήταν μία κυνική απάτη από την αρχή μέχρι το τέλος. Η σιωνιστική άρχουσα τάξη δεν είχε ποτέ πρόθεση να παραχωρήσει στους Παλαιστινίους βιώσιμη πατρίδα. Θεωρούσε την Παλαιστινιακή Αρχή απλώς ως μέσο εξωτερικής ανάθεσης της αστυνόμευσης των Παλαιστινίων. Αυτό απαξίωσε τη Φατάχ και την Παλαιστινιακή Αρχή —που θεωρήθηκαν σωστά ως απλές μαριονέτες του Ισραήλ— και οδήγησε, με τη συγκατάθεση του Ισραήλ, στην άνοδο της Χαμάς, που πολλοί έβλεπαν ως τη μόνη δύναμη που επεδίωκε πραγματικά τον αγώνα για τα εθνικά δικαιώματα των Παλαιστινίων.
Στην πραγματικότητα, όμως, οι αντιδραστικές μέθοδοι της Χαμάς οδήγησαν τους Παλαιστινίους σε ένα αδιέξοδο, από το οποίο δύσκολα διακρίνεται κάποια διέξοδος.
Οι Συμφωνίες του Αβραάμ, υπογεγραμμένες το 2020 υπό την πίεση της πρώτης διακυβέρνησης Τραμπ, είχαν σκοπό να εδραιώσουν τη θέση του Ισραήλ στην περιοχή ως νομιμοποιημένου παράγοντα και να ομαλοποιήσουν τις εμπορικές σχέσεις μεταξύ αυτού και των αραβικών χωρών. Αυτό θα σήμαινε το θάψιμο των εθνικών διεκδικήσεων των Παλαιστινίων, κάτι που τα αντιδραστικά αραβικά καθεστώτα ήταν πρόθυμα να αποδεχθούν. Η επίθεση της 7ης Οκτωβρίου ήταν μία απελπισμένη αντίδραση σε αυτή την εξέλιξη.
Η επίθεση αρχικά αντιμετωπίστηκε με ενθουσιασμό από τους Παλαιστινίους, αλλά είχε τις πιο φρικτές συνέπειες. Έδωσε στον Νετανιάχου, ο οποίος βρισκόταν αντιμέτωπος με ένα ένα κύμα μαζικών διαδηλώσεων, την τέλεια αφορμή για να ξεκινήσει μια γενοκτονική εκστρατεία εναντίον της Γάζας. Ένα χρόνο αργότερα, οι Ισραηλινοί είχαν μετατρέψει τη Γάζα σε έναν σωρό από ερείπια, αλλά δεν είχαν επιτύχει τους δηλωμένους στόχους τους: την απελευθέρωση των ομήρων και την καταστροφή της Χαμάς. Αυτό οδήγησε σε μαζικές διαδηλώσεις εκατοντάδων χιλιάδων Ισραηλινών και ακόμη και σε μια σύντομη γενική απεργία τον Σεπτέμβριο του 2024.
Ο χαρακτήρας αυτών των διαδηλώσεων δεν ήταν μια υποστήριξη της παλαιστινιακής υπόθεσης ούτε μια καθαρή αντίθεση στον πόλεμο καθ’ αυτόν. Παρ’ όλα αυτά, το γεγονός ότι υπήρξε τέτοιο επίπεδο μαζικής αντίθεσης προς τον πρωθυπουργό εν μέσω του πολέμου αποτελεί ένδειξη του βάθους των αντιθέσεων στην ισραηλινή κοινωνία.
Η κατάρρευση της υποστήριξής του ώθησε τον Νετανιάχου να κλιμακώσει την ένταση με την εισβολή στον Λίβανο και την επίθεση στη Χεζμπολάχ, συνοδευόμενες από συνεχείς προκλήσεις εναντίον του Ιράν. Για να σωθεί πολιτικά, έχει επανειλημμένα δείξει ότι θα ήταν πρόθυμος να εξαπολύσει έναν περιφερειακό πόλεμο, που θα ανάγκαζε τις ΗΠΑ να παρέμβουν άμεσα στο πλευρό του.
Παρά τον κίνδυνο η σφαγή στη Γάζα να οδηγήσει σε επαναστατική αποσταθεροποίηση των αντιδραστικών αραβικών καθεστώτων (στη Σαουδική Αραβία, την Αίγυπτο και, ιδιαίτερα, την Ιορδανία), ο Μπάιντεν ξεκαθάρισε ότι η στήριξή του στο Ισραήλ είναι «σιδερένια», και ο Νετανιάχου εκμεταλλεύτηκε αυτή τη λευκή επιταγή επανειλημμένα, ακολουθώντας μια πορεία κλιμάκωσης προς έναν περιφερειακό πόλεμο. Εκτός από τη γενοκτονική σφαγή στη Γάζα, ξεκίνησε χερσαία εισβολή στον Λίβανο, αεροπορικές επιδρομές εναντίον του Ιράν, της Υεμένης και της Συρίας, και στη συνέχεια χερσαία εισβολή στη Συρία.
Η ξαφνική και απροσδόκητη κατάρρευση του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία έχει αλλάξει και πάλι τον τοπικό συσχετισμό δυνάμεων. Η Τουρκία είναι μια μικρή καπιταλιστική δύναμη όσον αφορά την παγκόσμια οικονομία, αλλά διαθέτει μεγάλες περιφερειακές φιλοδοξίες. Ο Ερντογάν έχει εκμεταλλευτεί προς όφελός του με μεγάλη επιδεξιότητα τη σύγκρουση μεταξύ του αμερικανικού ιμπεριαλισμού και της Ρωσίας.
Αισθανόμενος ότι το Ιράν και η Ρωσία, με τους οποίους ο Ερντογάν είχε συνάψει συμφωνία για τη Συρία το 2016, ήταν απασχολημένοι αλλού (η Ρωσία στην Ουκρανία και το Ιράν στον Λίβανο), ο Ερντογάν αποφάσισε να υποστηρίξει την επίθεση των τζιχαντιστών της HTS από την Ιντλίμπ. Προς έκπληξη όλων, αυτό προκάλεσε την πλήρη κατάρρευση του καθεστώτος. Ο βαθμός στον οποίο είχε ήδη αποσαθρωθεί από τις οικονομικές κυρώσεις, τη διαφθορά και τον θρησκευτικό διχασμό, ήταν πολύ μεγαλύτερος απ’ ό,τι φαινόταν. Ο τωρινός κατακερματισμός της Συρίας αποτελεί τη συνέπεια πάνω από 100 χρόνων ιμπεριαλιστικής ανάμειξης, που φτάνει πίσω μέχρι τη συμφωνία Σάικς-Πικό.
Σε τελική ανάλυση, δεν μπορεί να υπάρξει ειρήνη στη Μέση Ανατολή όσο δεν επιλύεται το παλαιστινιακό εθνικό ζήτημα. Όμως αυτό δεν μπορεί να επιτευχθεί στα πλαίσια του καπιταλισμού. Τα συμφέροντα της σιωνιστικής άρχουσας τάξης στο Ισραήλ (υποστηριζόμενης από τη πιο ισχυρή ιμπεριαλιστική δύναμη του κόσμου) δεν επιτρέπουν το σχηματισμό μιας γνήσιας πατρίδας για τους Παλαιστινίους, και πολύ λιγότερο το δικαίωμα επιστροφής των εκατομμυρίων προσφύγων.
Από καθαρά στρατιωτική άποψη, οι Παλαιστίνιοι δεν μπορούν να νικήσουν το Ισραήλ, μια σύγχρονη καπιταλιστική ιμπεριαλιστική δύναμη με την πλέον προηγμένη στρατιωτική τεχνολογία και μια υπηρεσία πληροφοριών που δεν έχει ισάξια. Επιπλέον, υποστηρίζεται πλήρως από τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό.
Σε ποιες άλλες δυνάμεις μπορούν λοιπόν να στηριχθούν οι Παλαιστίνιοι; Δεν μπορεί να υπάρχει καμία εμπιστοσύνη στα αντιδραστικά αραβικά καθεστώτα, τα οποία διατυμπανίζουν προφορικά την υποστήριξη τους στην παλαιστινιακή υπόθεση, αλλά την πρόδωσαν και συνεργάστηκαν με το Ισραήλ και τον ιμπεριαλισμό σε κάθε βήμα.
Οι μόνοι αληθινοί φίλοι των Παλαιστίνιων βρίσκονται στους αραβικούς δρόμους — στις καταπιεσμένες μάζες εργατών, αγροτών, μικροεμπόρων και των φτωχών στρωμάτων της πόλης και της υπαίθρου. Αλλά το άμεσο καθήκον τους είναι να ξεκαθαρίσουν τους λογαριασμούς τους με τις δικές τους αντιδραστικές κυβερνήσεις. Αυτό θέτει το ζήτημα της κατάργησης του καπιταλισμού μέσω της απαλλοτρίωσης των γαιοκτημόνων, των τραπεζιτών και των καπιταλιστών. Χωρίς αυτό, η επανάσταση στη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή δεν μπορεί ποτέ να πετύχει.
Υπάρχει μια ισχυρή εργατική τάξη στην περιοχή, κυρίως στην Αίγυπτο και την Τουρκία, αλλά επίσης στη Σαουδική Αραβία, τα κράτη του Κόλπου και την Ιορδανία. Ένα επιτυχημένο επαναστατικό κίνημα σε οποιαδήποτε από αυτές τις χώρες, που θα έφερνε την εργατική τάξη στην εξουσία, θα άλλαζε τον συσχετισμό δύναμης. Έτσι θα δημιουργούνταν συνθήκες πιο ευνοϊκές για την απελευθέρωση των Παλαιστινίων και θα προετοιμαζόταν το έδαφος για έναν επαναστατικό πόλεμο εναντίον του Ισραήλ, που αναπόφευκτα θα προέκυπτε από την όλη κατάσταση.
Το κράτος του Ισραήλ και η σιωνιστική άρχουσα τάξη του μπορούν να ηττηθούν μόνο με τη διάσπαση του πληθυσμού της χώρας σε ταξικές γραμμές. Αυτή τη στιγμή, η προοπτική μίας τέτοιας ταξικής διάσπασης στο Ισραήλ φαίνεται μακρινή. Ωστόσο, ο συνεχής πόλεμος και οι συγκρούσεις μπορούν σε κάποιο σημείο να οδηγήσουν ένα τμήμα των ισραηλινών μαζών στο συμπέρασμα ότι ο μόνος δρόμος προς την ειρήνη περνά μέσα από μια δίκαιη λύση του παλαιστινιακού εθνικού ζητήματος.
Χωρίς προοπτική του επαναστατικού σοσιαλιστικού μετασχηματισμού της κοινωνίας, οι ατελείωτοι πόλεμοι, που διεξάγονται από αντιδραστικές κυβερνήσεις με τους ιμπεριαλιστές να κινούν τα νήματα, δεν θα λύσουν τίποτα. Υπό την κυριαρχία του ιμπεριαλισμού, οι προσωρινές εκεχειρίες και οι ειρηνευτικές συμφωνίες θα προετοιμάζουν απλώς το έδαφος για νέους πολέμους. Όμως η γενική αστάθεια, που είναι ταυτόχρονα αιτία των πολέμων και συνέπειά τους, θα δημιουργήσει τις συνθήκες για ένα επαναστατικό κίνημα των μαζών την επόμενη περίοδο.
Η παλαιστινιακή επανάσταση θα θριαμβεύσει ως σοσιαλιστική επανάσταση και ως μέρος ενός γενικού ξεσηκωμού των μαζών των φτωχών εργατών και αγροτών εναντίον των αντιδραστικών καθεστώτων στην περιοχή, ή δεν θα θριαμβεύσει καθόλου. Οι χώρες της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής διαθέτουν κολοσσιαίους ανεκμετάλλευτους πόρους που θα μπορούσαν να εξασφαλίσουν μια ακμάζουσα και ευημερούσα κοινωνία. Αντί γι’ αυτό, όλη η ιστορία της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής μετά τη δήθεν ανεξαρτησία από την άμεση ιμπεριαλιστική κυριαρχία, για τη συντριπτική πλειονότητα του λαού δεν ήταν παρά ένας εφιάλτης. Η αστική τάξη έχει αποδειχτεί ανίκανη να λύσει οποιοδήποτε από τα θεμελιώδη προβλήματα.
Ιδιαίτερα επιβλαβή ρόλο έχουν παίξει οι σταλινικοί, που βασίστηκαν στην λανθασμένη θεωρία των «δύο σταδίων», η οποία τεχνητά διαχωρίζει την προλεταριακή επανάσταση από την υποτιθέμενη αστικοδημοκρατική επανάσταση. Αυτή η αντιδραστική θεωρία οδήγησε στη μια καταστροφική ήττα μετά την άλλη, δημιουργώντας τις συνθήκες για την άνοδο αντιδραστικών και καταπιεστικών δικτατορικών καθεστώτων και την παραφροσύνη του θρησκευτικού φονταμενταλισμού στη μια χώρα μετά την άλλη. Μόνο μια νικηφόρα σοσιαλιστική επανάσταση μπορεί να βάλει τέλος σε αυτόν τον εφιάλτη.
Μόνο μια σοσιαλιστική ομοσπονδία μπορεί να λύσει το εθνικό ζήτημα μια για πάντα. Όλοι οι λαοί, οι Παλαιστίνιοι και οι Ισραηλινοί Εβραίοι, αλλά και οι Κούρδοι, οι Αρμένιοι και όλοι οι υπόλοιποι, θα είχαν τη δυνατότητα να ζήσουν ειρηνικά μέσα σε μια τέτοια σοσιαλιστική ομοσπονδία. Το οικονομικό δυναμικό της περιοχής θα αξιοποιούνταν πλήρως σε ένα ενιαίο σοσιαλιστικό σχέδιο παραγωγής. Η ανεργία και η φτώχεια θα ανήκαν στο παρελθόν. Μόνο σε αυτή τη βάση, τα παλιά εθνικά και θρησκευτικά μίση θα ξεπερνιούνταν. Θα ήταν σαν τη ανάμνηση ενός κακού ονείρου.
Αυτή είναι η μόνη πραγματική ελπίδα για τους λαούς της Μέσης Ανατολής.
«Κούρσα» στρατιωτικών εξοπλισμών και μιλιταρισμός
Ιστορικά, κάθε σημαντική αλλαγή στη σχετική ισχύ διαφορετικών ιμπεριαλιστικών δυνάμεων έτεινε να πραγματοποιείται μέσω πολέμου, κυρίως μέσω των δύο παγκοσμίων πολέμων του 20ού αιώνα. Σήμερα, η ύπαρξη πυρηνικών όπλων αποκλείει έναν ανοιχτό παγκόσμιο πόλεμο την επερχόμενη περίοδο.
Οι καπιταλιστές πηγαίνουν σε πόλεμο για να εξασφαλίσουν αγορές, πεδία επενδύσεων και σφαίρες επιρροής. Ένας παγκόσμιος πόλεμος σήμερα θα οδηγούσε σε γιγαντιαία καταστροφή υποδομών και ζωής, από την οποία καμία δύναμη δεν θα ωφελούνταν. Θα απαιτούσε έναν παρανοϊκό βοναπαρτιστή ηγέτη επικεφαλής μιας μεγάλης πυρηνικής δύναμης για να ξεσπάσει ένας παγκόσμιος πόλεμος. Αυτό θα μπορούσε να γίνει μόνο στη βάση αποφασιστικών ηττών της εργατικής τάξης. Δεν είναι αυτή η προοπτική που έχουμε μπροστά μας.
Παρ’ όλα αυτά, η σύγκρουση μεταξύ ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, που αποτελεί αντανάκλαση του αγώνα για επιβολή μιας νέας αναδιανομής του πλανήτη, κυριαρχεί στη διεθνή κατάσταση. Αυτό εκφράζεται με πλήθος περιφερειακών πολέμων, που προκαλούν μαζική καταστροφή και σκοτώνουν δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους, καθώς επίσης και με εμπορικές και διπλωματικές εντάσεις, οι οποίες αυξάνονται διαρκώς. Πέρυσι καταγράφηκε ο μεγαλύτερος αριθμός πολέμων από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Αυτό έχει οδηγήσει σε μια νέα «κούρσα» στρατιωτικών εξοπλισμών, στην ανάπτυξη του μιλιταρισμού στις δυτικές χώρες, και σε αυξημένη πίεση για ανασυγκρότηση, επανεξοπλισμό και εκσυγχρονισμό των ενόπλων δυνάμεων παντού. Οι Ηνωμένες Πολιτείες προγραμματίζουν να δαπανήσουν 1,7 τρισ. δολάρια σε βάθος 30ετίας για την ανανέωση του πυρηνικού τους οπλοστασίου. Έχουν αποφασίσει επίσης, για πρώτη φορά από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, να αναπτύξουν πυραύλους κρουζ σε γερμανικό έδαφος.
Υπάρχει ισχυρή πίεση προς όλες τις χώρες του ΝΑΤΟ να αυξήσουν τις αμυντικές δαπάνες τους. Η Κίνα ανακοίνωσε αύξηση 7,2% στις αμυντικές της δαπάνες. Ως αποτέλεσμα του πολέμου, το 2024 οι στρατιωτικές δαπάνες της Ρωσίας αυξήθηκαν κατά 40%, φτάνοντας το 32% των συνολικών ομοσπονδιακών δαπανών και το 6,68% του ΑΕΠ. Οι παγκόσμιες στρατιωτικές δαπάνες το 2023 έφτασαν τα 2,44 τρισ. δολάρια, μια αύξηση 6,8% σε σχέση με το 2022. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη αύξηση από το 2009 και το υψηλότερο επίπεδο που έχει καταγραφεί ποτέ.
Πρόκειται για εξωφρενικά ποσά χρημάτων, για να μην αναφέρουμε τη σπατάλη εργατικής δύναμης και τεχνολογικής ανάπτυξης, που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την κάλυψη κοινωνικών αναγκών. Αυτό είναι ένα σημείο που πρέπει να τονίζουμε στην προπαγάνδα και την αγκιτάτσια μας.
Θα ήταν απλοϊκό να λέμε ότι οι καπιταλιστές ξεκινούν μια νέα κούρσα εξοπλισμών για να ενισχύσουν την οικονομική ανάπτυξη. Για την ακρίβεια, οι στρατιωτικές δαπάνες είναι εγγενώς πληθωριστικές και το όποιο αποτέλεσμα στην οικονομία θα είναι βραχυπρόθεσμο και θα αντισταθμίζεται από περικοπές σε άλλους τομείς. Μακροπρόθεσμα, γίνονται ένα αυξανόμενο βάρος για την οικονομία, απορροφώντας υπεραξία. Αντιθέτως, είναι η σύγκρουση μεταξύ ιμπεριαλιστικών δυνάμεων για την αναδιανομή του πλανήτη αυτό που τροφοδοτεί την αύξηση των στρατιωτικών δαπανών. Ο καπιταλισμός στο ιμπεριαλιστικό του στάδιο αναπόφευκτα οδηγεί σε συγκρούσεις μεταξύ των δυνάμεων και τελικά σε πόλεμο.
Ο αγώνας ενάντια στον μιλιταρισμό και τον ιμπεριαλισμό έχει γίνει κεντρικό σημείο της εποχής μας. Είμαστε ακλόνητοι εχθροί των ιμπεριαλιστικών πολέμων και του ιμπεριαλισμού, αλλά δεν είμαστε πασιφιστές. Πρέπει να τονίσουμε ότι ο μόνος τρόπος να εγγυηθούμε την ειρήνη είναι η κατάργηση του καπιταλιστικού συστήματος που γεννά τον πόλεμο.
Ο αγώνας για τον επανεξοπλισμό του ευρωπαϊκού καπιταλισμού
Στην περίπτωση της Ευρώπης, η ώθηση προς τον μιλιταρισμό και τις δαπάνες για εξοπλισμούς είναι αποτέλεσμα της ενίσχυσης του ρωσικού ιμπεριαλισμού καθώς αυτός αναδεικνύεται νικηφόρος από τον πόλεμο στην Ουκρανία, της απόσυρσης της αμερικανικής στρατιωτικής υποστήριξης και της προσπάθειας των ευρωπαϊκών δυνάμεων να αποδείξουν ότι εξακολουθούν να παίζουν ρόλο στη διεθνή σκηνή.
Οι ρωσικές στρατιωτικές δαπάνες για το 2024 ανέρχονταν περίπου σε 13,1 τρισεκατομμύρια ρούβλια (145,9 δισεκατομμύρια δολάρια), που αντιστοιχεί σε 6,68% του ΑΕΠ της χώρας. Αυτό σηματοδοτεί αύξηση άνω του 40% σε σύγκριση με την προηγούμενη χρονιά. Προσαρμοσμένο ως προς την αγοραστική δύναμη (purchasing power parity), αυτό το ποσό προσεγγίζει τα 462 δισεκατομμύρια δολάρια.
Εν τω μεταξύ, η Ευρώπη έχει αυξήσει σημαντικά τις στρατιωτικές της δαπάνες κατά 50% από το 2014, φτάνοντας σε ένα σύνολο 457 δισεκατομμυρίων δολαρίων το 2024. Σε αυτήν την περίπτωση, η προσαρμογή του ρωσικού αριθμού ως προς την αγοραστική δύναμη έχει νόημα, αφού αυτό που συγκρίνουμε είναι το πόσα άρματα μάχης, συστοιχίες πυροβολικού ή πυρομαχικά μπορεί να αγοράσει κάθε δολάριο, στη Ρωσία και στην Ευρώπη. Με άλλα λόγια, η Ρωσία δαπανά περισσότερα από ολόκληρη την Ευρώπη όσον αφορά τον στρατιωτικό τομέα.
Η Ρωσία παράγει επίσης περισσότερο από ολόκληρο το ΝΑΤΟ, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ, όσον αφορά τα πυρομαχικά, τους πυραύλους και τα άρματα μάχης. Σύμφωνα με εκτιμήσεις των μυστικών υπηρεσιών του ΝΑΤΟ, η Ρωσία παράγει 3 εκατομμύρια οβίδες πυροβολικού ετησίως. Ολόκληρο το ΝΑΤΟ, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ, έχει τη δυνατότητα να παράγει μόνο 1,2 εκατομμύρια, λιγότερες από το μισό του ρωσικού αριθμού.
Επιπρόσθετα, ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει μεταμορφώσει πλήρως τον τρόπο διεξαγωγής του πολέμου. Όπως συμβαίνει πάντα, ο πόλεμος επιτρέπει τη δοκιμή νέων τεχνολογιών και τεχνικών σε πραγματικές συνθήκες, οι οποίες επιταχύνονται ραγδαία και προσαρμόζονται στην μάχη. Τα εμπλεκόμενα στρατεύματα αναγκάζονται να αναπτύξουν γρήγορα τακτικές και μέσα για να τις αντιμετωπίσουν. Έχουμε δει την εισαγωγή μεγάλου αριθμού drones (εναέρια, χερσαία και θαλάσσια), τεχνικών ηλεκτρονικής παρακολούθησης και παρεμβολών, κ.ο.κ.
Τα μόνα στρατεύματα που έχουν εμπειρία σε πραγματικές συνθήκες από αυτές τις νέες μεθόδους είναι εκείνα της Ουκρανίας και της Ρωσίας. Η Δύση υστερεί σοβαρά σε όλους αυτούς τους τομείς. Ο πόλεμος της Ουκρανίας έχει μεταβάλλει δραματικά τον συσχετισμό στρατιωτικών δυνάμεων υπέρ της Ρωσίας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ρωσία έχει συμφέρον να εισβάλει στην Ευρώπη, ούτε καν σε μέρος αυτής. Αυτή η λεγόμενη απειλή έχει προπαγανδιστεί μαζικά από την άρχουσα τάξη, προκειμένου να δικαιολογήσει τη μεγάλη αύξηση στις στρατιωτικές δαπάνες και στην προσπάθεια να περιορίσει τις αντιδράσεις. Η Ρωσία δεν έχει κανένα συμφέρον να εισβάλει στη δυτική Ουκρανία — που θα ήταν πολύ πιο δαπανηρό και απαιτητικό εγχείρημα από την τρέχουσα ρωσική στρατιωτική εκστρατεία — πόσο μάλλον να εισβάλει σε χώρες του ΝΑΤΟ.
Η απειλή από την οπτική του ευρωπαϊκού καπιταλισμού δεν είναι πραγματικά αυτή μιας ρωσικής εισβολής ή μίας στρατιωτικής σύγκρουσης μεταξύ ρωσικών και ευρωπαϊκών στρατών. Αυτό θα ήταν πολύ δαπανηρό και για τις δύο πλευρές. Επιπλέον, θα αφορούσε δύο πλευρές που διαθέτουν πυρηνικά όπλα, που είναι μια πολύ επικίνδυνη προοπτική.
Η πραγματική απειλή για τον ευρωπαϊκό ιμπεριαλισμό που βρίσκεται σε κρίση είναι ότι έχει εγκαταλειφθεί ή υποβαθμιστεί από τη μεγαλύτερη ιμπεριαλιστική δύναμη του κόσμου, ενώ ταυτόχρονα γειτονεύει με μία άλλη ισχυρή ιμπεριαλιστική δύναμη, η οποία αναδύεται κατά πολύ ενισχυμένη από τον τρέχοντα πόλεμο.
Η Ρωσία διαθέτει μεγάλη επιρροή (στρατιωτικά και όσον αφορά τους ενεργειακούς πόρους) και ήδη ασκεί σοβαρή επιρροή στη πολιτική σκηνή της Ευρώπης. Χώρες όπως η Ουγγαρία και η Σλοβακία έχουν ήδη σπάσει από τον ατλαντικό προσανατολισμό των κυρίαρχων ευρωπαϊκών δυνάμεων. Σε άλλες χώρες, υπάρχουν αναδυόμενες πολιτικές δυνάμεις που κινούνται σε παρόμοια κατεύθυνση σε κάποιο βαθμό (Γερμανία, Αυστρία, Ρουμανία, Τσεχία, Ιταλία).
Αυτό που υπερασπίζεται ο ευρωπαϊκός ιμπεριαλισμός δεν είναι οι ζωές και τα σπίτια των λαών της Ευρώπης, αλλά τα κέρδη των πολυεθνικών του εταιρειών και τις αρπακτικές ιμπεριαλιστικές φιλοδοξίες των καπιταλιστικών αρχουσών τάξεων του. Η Ρωσία είναι αντίπαλος του γερμανικού καπιταλισμού στην Ανατολική και Κεντρική Ευρώπη. Η Ρωσία είναι αντίπαλος του γαλλικού ιμπεριαλισμού στην Αφρική.
Η παρατεταμένη κρίση του ευρωπαϊκού καπιταλισμού σημαίνει ότι μόλις αποσυρθεί η προστασία των ΗΠΑ, δεν θα είναι ικανός να «σταθεί» μόνος του. Απειλείται με κατακερματισμό μεταξύ των ανταγωνιστικών συμφερόντων των ΗΠΑ, της Ρωσίας και της Κίνας. Οι φυγόκεντρες τάσεις γίνονται ολοένα ισχυρότερες, καθώς κάθε αστική τάξη αρχίζει να διεκδικεί τα δικά της εθνικά συμφέροντα. Δεν αποκλείεται καθόλου ότι αυτές οι τάσεις τελικά θα οδηγήσουν σε διάσπαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Παγκόσμια οικονομία: από την παγκοσμιοποίηση στους εμπορικούς πολέμους και τον προστατευτισμό
Η επιβολή ευρείας κλίμακας δασμών από τον Τραμπ στις 2 Απριλίου σήμανε ένα σημείο καμπής στην παγκόσμια οικονομία. Ωστόσο, η διαδικασία επιβράδυνσης της παγκοσμιοποίησης και η στροφή προς τον προστατευτισμό είχαν αρχίσει νωρίτερα.
Η παγκόσμια ύφεση του 2008 ήταν ένα σημείο καμπής στην κρίση του καπιταλισμού. Στην περίοδο αμέσως πριν από την κρίση, η παγκόσμια οικονομία αναπτυσσόταν με ρυθμό περίπου 4% ετησίως. Μεταξύ της κρίσης του 2008 και του σοκ της πανδημίας το 2020, αυξανόταν μόλις κατά 3%. Πριν από τους δασμούς του Τραμπ, ήδη κινούταν στο 2% περίπου, τον χαμηλότερο ρυθμό ανάπτυξης των τελευταίων τριών δεκαετιών.
Στην πραγματικότητα, η παγκόσμια οικονομία δεν ανέκαμψε ποτέ πλήρως από την ύφεση του 2008. Εκείνη την περίοδο πραγματοποιήθηκε μία μαζική διάσωση των τραπεζών, μια απελπισμένη κίνηση για τη διάσωση του χρηματοπιστωτικού τομέα. Τα κράτη στην Ευρώπη συσσώρευσαν τεράστια χρέη και ελλείμματα και υποχρεώθηκαν να προχωρήσουν την εφαρμογή πολιτικών λιτότητας. Η εργατική τάξη κλήθηκε να πληρώσει το τίμημα της κρίσης του καπιταλισμού.
Η άρχουσα τάξη, σε πανικό, απάντησε με ένα γιγαντιαίο πρόγραμμα ποσοτικής χαλάρωσης, την διοχέτευση τεράστιου όγκου χρήματος στην οικονομία, και την πρωτοφανή μείωση των επιτοκίων στο μηδέν ή ακόμη και σε αρνητικά επίπεδα. Ωστόσο, αυτό δεν οδήγησε σε ανάκαμψη, καθώς τα νοικοκυριά επιβαρύνονταν επίσης με χρέη. Δεν υπήρχε παραγωγικός τομέας επενδύσεων, οπότε η περίσσεια ρευστότητας γιγάντωσε τις φούσκες στις τιμές των μετοχών, τα κρυπτονομίσματα κ.ά.
Τα μέτρα λιτότητας που εφάρμοσαν οι κυβερνήσεις παντού οδήγησαν, το 2011, σε μαζικά κινήματα σε όλο τον κόσμο: την επανάσταση στη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή, το κίνημα Occupy στις ΗΠΑ, το κίνημα των «indignados» στην Ισπανία, το κίνημα στην πλατεία Συντάγματος στην Ελλάδα κ.ά.
Αυτό εξέφραζε μια αυξανόμενη δυσαρέσκεια απέναντι στο καπιταλιστικό σύστημα, το οποίο επέβαλλε στην εργατική τάξη το κόστος των μέτρων διάσωσης των τραπεζών, και αυτό οδήγησε στην απαξίωση όλων των αστικών θεσμών. Η αλλαγή αυτή στην κοινωνική συνείδηση – όπως έχουμε δει – βρήκε πολιτική έκφραση στην άνοδο ενός νέου τύπου αριστερού ρεφορμισμού γύρω στο 2015: Podemos, ΣΥΡΙΖΑ, Κόρμπιν, Μελανσόν, Σάντερς και οι «προοδευτικές κυβερνήσεις» στη Λατινική Αμερική.
Οι μάζες προσελκύστηκαν από αυτούς λόγω της φαινομενικά ριζοσπαστικής αντίθεσης τους στη λιτότητα. Αυτή η διαδικασία έληξε όταν αποκαλύφθηκαν τα όρια του ρεφορμισμού: με την προδοσία της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα, την υποστήριξη του Σάντερς στην Κλίντον, την κατάρρευση του Κορμπινισμού και την είσοδο του Podemos σε κυβέρνηση συνασπισμού στην Ισπανία.
Στις χώρες που κυριαρχούνται από τον ιμπεριαλισμό, είδαμε μαζικούς ξεσηκωμούς και εξεγέρσεις (στο Πουέρτο Ρίκο, την Αϊτή, το Εκουαδόρ, τη Χιλή, το Σουδάν, την Κολομβία κ.α.). Οι μαζικές κινητοποιήσεις κατά τη διάρκεια του αγώνα για ανεξαρτησία στην Καταλονία το 2017 και το 2019 ήταν επίσης μέρος αυτής της γενικής τάσης.
Η έλλειψη ηγεσίας, όμως, σήμαινε ότι καμία από αυτές δεν κατέληξε στην ανατροπή του καπιταλισμού, κάτι που θα ήταν εφικτό.
Η πανδημία της COVID-19 το 2020 αποτέλεσε ένα εξωγενές σοκ στην οικονομία σε μια στιγμή που αυτή ήδη κατευθυνόταν προς μια νέα ύφεση (και μη έχοντας ανακάμψει ποτέ πλήρως από την κρίση του 2008). Αυτό ώθησε τελικά την παγκόσμια οικονομία στο χείλος του γκρεμού.
Και πάλι, σε πανικό, η άρχουσα τάξη προσέφυγε σε απελπισμένα μέτρα για να αποτρέψει μια κοινωνική έκρηξη. Στις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες, οι εργαζόμενοι πληρώνονταν από το κράτος για να μένουν σπίτι, με τεράστιο δημοσιονομικό κόστος, ενώ τα κράτη ήδη κουβάλαγαν τα τεράστια χρέη της προηγούμενης κρίσης.
Τα τελευταία 15 χρόνια, οι επανειλημμένες προσπάθειες επανεκκίνησης της παγκόσμιας οικονομίας μέσω έγχυσης τεράστιου όγκου ρευστότητας στο σύστημα με την ποσοτική χαλάρωση, τα χαμηλά ρεκόρ επιτοκίων (2009–21) και άλλα ανάλογα μέτρα πανικού, απέτυχαν παταγωδώς να επιτύχουν ουσιαστική οικονομική ανάπτυξη. Οι καπιταλιστές, παρά το γεγονός ότι κατακλύστηκαν με χρήμα, δεν επενδύουν.
Ο βασικός παράγοντας ήταν ότι οι καπιταλιστές χρειάζονται μια αγορά όπου να μπορούν να πουλήσουν τα προϊόντα τους για να πραγματοποιήσουν κέρδη. Η μαζική συσσώρευση χρέους σημαίνει ότι νοικοκυριά και επιχειρήσεις δεν μπορούσαν να τονώσουν την κατανάλωση.
Το συνολικό συνδυασμένο χρέος νοικοκυριών, κρατών και επιχειρήσεων παγκοσμίως έχει φτάσει περίπου τα 313 τρισεκατομμύρια δολάρια, ή 330% του παγκόσμιου ΑΕΠ, από περίπου 210 τρισεκατομμύρια δολάρια πριν από μια δεκαετία.
Το χρέος αντανακλά το γεγονός ότι τα όρια του συστήματος έχουν εκταθεί στο έπακρο και πλέον λειτουργεί ως τεράστιο εμπόδιο σε οποιαδήποτε περαιτέρω ανάπτυξη. Ο συνδυασμός υψηλών επιπέδων δημοσίου χρέους και υψηλότερων επιτοκίων έχει ήδη ωθήσει μια σειρά κυριαρχούμενων χωρών πέρα από αυτό το όριο. Θα ακολουθήσουν κι άλλες.
Η πανδημία επηρέασε επίσης τη συνείδηση, αποκαλύπτοντας την ανικανότητα του καπιταλιστικού συστήματος να αντιμετωπίσει μια υγειονομική κρίση, και έδειξε πώς, για τους γίγαντες της φαρμακοβιομηχανίας τα κέρδη μπαίνουν πάνω από την ανθρώπινη ζωή.
Τις δεκαετίες του 1990 και του 2000 υπήρξε μια ορισμένη ανάπτυξη της παγκόσμιας οικονομίας, αν και ο ρυθμός ανάπτυξης ήταν σημαντικά χαμηλότερος από ό,τι κατά τη μεταπολεμική έκρηξη (1948–1973), όταν υπήρξε μια σημαντική ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Επιπλέον, η οικονομική ανάπτυξη την περίοδο πριν από το 2008 βασιζόταν στην επέκταση του δανεισμού και στην «παγκοσμιοποίηση». Αυτό επέτρεψε στο σύστημα να υπερβεί τα όριά του, εν μέρει και για ένα διάστημα. Η παγκοσμιοποίηση σήμαινε την επέκταση του παγκόσμιου εμπορίου, τη μείωση των δασμών, τη μείωση του κόστους παραγωγής καταναλωτικών αγαθών και το άνοιγμα νέων αγορών και πεδίων επενδύσεων σε χώρες που κυριαρχούνται από τον ιμπεριαλισμό.
Τώρα, όλοι αυτοί οι παράγοντες έχουν μετατραπεί στο αντίθετο τους. Η επέκταση του δανεισμού και της ρευστότητας έχει γίνει ένα βουνό χρέους.
Η παγκοσμιοποίηση (η επέκταση του παγκόσμιου εμπορίου) ήταν ένας από τους κύριους μοχλούς οικονομικής ανάπτυξης για μια ολόκληρη περίοδο μετά την κατάρρευση του σταλινισμού στη Ρωσία, και την παλινόρθωση του καπιταλισμού στην Κίνα και την ενσωμάτωσή της στην παγκόσμια οικονομία. Αντίθετα, αυτό που έχουμε τώρα είναι δασμοί και εμπορικοί πόλεμοι μεταξύ όλων των μεγάλων οικονομικών μπλοκ (Κίνα, ΕΕ και ΗΠΑ), με κάθε ένα από αυτά να προσπαθεί να σώσει τη δική του οικονομία σε βάρος των άλλων.
Το 1991, το παγκόσμιο εμπόριο αντιπροσώπευε το 35% του παγκόσμιου ΑΕΠ, ένα ποσοστό που είχε παραμείνει ουσιαστικά αμετάβλητο από το 1974. Έπειτα άρχισε μια περίοδος απότομης αύξησής του, φτάνοντας στο 61% το 2008. Από τότε έχει παραμείνει στάσιμο.
Πριν από τον πρόσφατο γύρο δασμών, το ΔΝΤ προέβλεπε ότι το παγκόσμιο εμπόριο θα αυξανόταν μόλις κατά 3,2% ετησίως σε μεσοπρόθεσμο ορίζοντα, έναν ρυθμό πολύ χαμηλότερο από τον μέσο ετήσιο ρυθμό ανάπτυξης 4,9% των ετών 2000–2019. Η επέκταση του παγκόσμιου εμπορίου δεν αποτελεί πλέον μοχλό οικονομικής ανάπτυξης όπως παλαιότερα. Τώρα, η όλη διαδικασία αντιστρέφεται.
Η τάση προς τον προστατευτισμό, σύμπτωμα της κρίσης του καπιταλισμού, είχε εμφανιστεί εδώ και κάποια χρόνια. Το 2023, οι κυβερνήσεις παγκοσμίως εισήγαγαν 2.500 προστατευτικά μέτρα (φορολογικά κίνητρα, στοχευμένες επιδοτήσεις και εμπορικούς περιορισμούς), αριθμός τριπλάσιος από τον αντίστοιχο πέντε χρόνια πριν.
Κατά την πρώτη προεδρία του Τραμπ, οι ΗΠΑ υιοθέτησαν επιθετική προστατευτική στάση, όχι μόνο εναντίον της Κίνας, αλλά και εναντίον της ΕΕ, πολιτική που συνεχίστηκε υπό τον Μπάιντεν. Ο Μπάιντεν ψήφισε σειρά νόμων (CHIPS, τον λεγόμενο Νόμο για τη Μείωση του Πληθωρισμού κ.ά.) και μέτρων με στόχο να ωφεληθεί η αμερικανική παραγωγή σε βάρος των εισαγωγών από τον υπόλοιπο κόσμο. Από την επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ, όλες οι τάσεις προς τον προστατευτισμό έχουν επιταχυνθεί δραματικά και πλέον έχουν οδηγήσει σε ανοιχτό εμπορικό πόλεμο.
Η άνοδος του προστατευτισμού και η εφαρμογή δασμών θα λειτουργήσουν ως ένα ακόμη πλήγμα για την παγκόσμια οικονομία, έπειτα από την πανδημία και τον πόλεμο στην Ουκρανία. Αυτό θα επιτείνει τις επίμονες πληθωριστικές πιέσεις στην οικονομία – επιπρόσθετα στη χρηματοδότηση των ελλειμμάτων, τις στρατιωτικές δαπάνες, τις δημογραφικές αλλαγές και την κλιματική αλλαγή – ενώ ταυτόχρονα θα αποδυναμώσει τη ζήτηση.
Ωστόσο, η οικονομική κατάσταση είναι πολύ επισφαλής. Υπάρχει το δυναμικό για νέα ύφεση την επερχόμενη περίοδο, και ακόμα και μια πιθανή οικονομική κατάρρευση δεν μπορεί να αποκλειστεί.
Οι δασμοί του Τραμπ
Η απότομη στροφή του Τραμπ προς τον προστατευτισμό και τον ανοιχτό εμπορικό πόλεμο με την Κίνα είναι σύμπτωμα της κρίσης του αμερικανικού καπιταλισμού. Σημαίνει την αναγνώριση ότι οι αμερικανικές βιομηχανικές επιχειρήσεις δεν μπορούν να ανταγωνιστούν στην παγκόσμια αγορά χωρίς την κρατική παρέμβαση. Την ίδια στιγμή, ο προστατευτισμός είναι ένας τρόπος για τις ανταγωνιζόμενες καπιταλιστικές χώρες να μεταφέρουν το κόστος της κρίσης σε άλλες χώρες. Το «Πρώτα η Αμερική» σημαίνει αναγκαστικά «όλοι οι άλλοι τελευταίοι».
Με τα εκτεταμένα προστατευτικά του μέτρα, ο Τραμπ επιδιώκει πολλαπλούς στόχους: 1) Να βάλει «ποινές» στις εισαγωγές βιομηχανικών προϊόντων και έτσι να επαναφέρει βιομηχανικές θέσεις εργασίας εντός των ΗΠΑ. 2) Να σταματήσει την άνοδο της Κίνας ως οικονομικού ανταγωνιστή. 3) Να χρησιμοποιήσει τα έσοδα από τους δασμούς για να μειώσει το δημοσιονομικό έλλειμμα των ΗΠΑ, ώστε να μπορέσει να διατηρήσει τις φοροαπαλλαγές. 4) Να χρησιμοποιήσει τους δασμούς ως διαπραγματευτικό χαρτί στις συνομιλίες με άλλες χώρες, προκειμένου να αποσπάσει πολιτικές και οικονομικές παραχωρήσεις.
Είναι αλήθεια ότι κάποιες εταιρείες έχουν ανακοινώσει επενδύσεις στις ΗΠΑ ως τρόπο να παρακάμψουν τους δασμούς και να διατηρήσουν την πρόσβαση στην αμερικανική αγορά (τη μεγαλύτερη καταναλωτική αγορά στον κόσμο). Όμως η δημιουργία νέων εργοστασίων είναι μια διαδικασία που θα πάρει χρόνο και οποιοδήποτε κέρδος σε νέες θέσεις εργασίας είναι πιθανό να αντισταθμιστεί από τον βραχυπρόθεσμο αντίκτυπο των δασμών στις εφοδιαστικές αλυσίδες.
Σήμερα, μετά από 30 χρόνια παγκοσμιοποίησης, οι εφοδιαστικές αλυσίδες είναι εξαιρετικά επιμηκυμένες, με διαφορετικές χώρες να εξειδικεύονται σε διαφορετικά τμήματα της παραγωγικής διαδικασίας. Η αυτοκινητοβιομηχανία στις ΗΠΑ, το Μεξικό και τον Καναδά είναι στενά συνδεδεμένη, με τα εξαρτήματα να περνούν τα σύνορα πολλές φορές πριν συναρμολογηθούν σταδιακά σε διαφορετικές χώρες. Οποιαδήποτε κίνηση προς τη συντόμευση των εφοδιαστικών γραμμών θα έχει σοβαρό αντίκτυπο στην οικονομία, οδηγώντας σε ακριβότερα προϊόντα ή ακόμη και σε ελλείψεις σε ορισμένες περιπτώσεις. Η αβεβαιότητα που δημιουργείται από τη χρήση των δασμών από τον Τραμπ ως διαπραγματευτικό εργαλείο λειτουργεί επίσης υπονομευτικά στις επενδυτικές αποφάσεις.
Οι οικονομίες των ΗΠΑ και της Κίνας είναι βαθιά αλληλένδετες και αμοιβαία εξαρτώμενες. Για τις ΗΠΑ, δεν υπάρχει επί του παρόντος βιώσιμο υποκατάστατο της κινεζικής βιομηχανίας — τα κινεζικά προϊόντα είναι ταυτόχρονα οικονομικά και υψηλής ποιότητας. Οι προσπάθειες να εκδιωχθούν από την αμερικανική αγορά, όπως επιδιώκει ο Τραμπ, είναι πιθανό να προκαλέσουν σοβαρή οικονομική ζημιά πολύ πριν υπάρξει οποιαδήποτε αναβίωση της αμερικανικής μεταποίησης, αν υπάρξει ποτέ.
Οποιαδήποτε απόπειρα να αποσυντεθεί αυτή η σχέση θα έχει αρνητικές συνέπειες για την παγκόσμια οικονομία στο σύνολό της. Ας θυμηθούμε ότι μετά το 1929 ήταν η γενική στροφή προς τον προστατευτισμό που έριξε τον κόσμο από την ύφεση στην σοβαρή παρατεταμένη κρίση. Ο όγκος του παγκόσμιου εμπορίου μειώθηκε κατά 25% μεταξύ 1929 και 1933, και ένα μεγάλο μέρος αυτού ήταν άμεσο αποτέλεσμα της αύξησης των εμπορικών φραγμών.
Για μια ολόκληρη περίοδο, η παγκοσμιοποίηση επέτρεψε στο καπιταλιστικό σύστημα να ξεπεράσει εν μέρει και προσωρινά τα όρια του έθνους κράτους. Ο προστατευτισμός αντιπροσωπεύει μια απόπειρα να εγκλωβιστούν ξανά οι παραγωγικές δυνάμεις στα στενά πλαίσια του εθνικού κράτους, προκειμένου να επανεπιβεβαιωθεί η κυριαρχία του αμερικανικού ιμπεριαλισμού έναντι των άλλων. Όπως προειδοποιούσε ο Τρότσκι τη δεκαετία του 1930:
«Και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού καταναλώνεται πολλή φαιά ουσία στις προσπάθειες να λυθεί το φανταστικό πρόβλημα τού πώς να ξαναγυρίσουν τον κροκόδειλο μέσα στο αυγό της κότας. Ο υπερσύγχρονος οικονομικός εθνικισμός είναι οριστικά καταδικασμένος από τον ίδιο του τον αντιδραστικό χαρακτήρα. Καθυστερεί και υποβιβάζει τις παραγωγικές δυνάμεις του ανθρώπου». (Εθνικισμός και Οικονομική Ζωή, 1934)
Όπως ήταν αναμενόμενο, οι ηγέτες των συνδικάτων παντού απαντούν στον προστατευτισμό στοιχιζόμενοι πίσω από τις δικές τους άρχουσες τάξεις «υπερασπίζοντας τις θέσεις εργασίας» στις χώρες τους. Οι κομμουνιστές πρέπει να προβάλλουν μια διεθνιστική, ανεξάρτητη ταξική θέση. Ο εχθρός της εργατικής τάξης είναι η άρχουσα τάξη, κυρίως της χώρας μας, και όχι οι εργάτες άλλων χωρών.
Απέναντι σε κλεισίματα εργοστασίων, πρέπει να προβάλλουμε το σύνθημα της κατάληψης τους. Αντί για ακόμη περισσότερες κρατικές διασώσεις ιδιωτικών επιχειρήσεων, απαιτούμε το άνοιγμα των βιβλίων και την εθνικοποίηση υπό εργατικό έλεγχο. Αν τα εργοστάσια δεν μπορούν να λειτουργήσουν με κέρδος υπό τον καπιταλισμό, πρέπει να απαλλοτριωθούν, να αναδιοργανωθούν και να επαναπροσανατολιστούν ώστε να καλύπτουν κοινωνικά χρήσιμες ανάγκες, στο πλαίσιο ενός δημοκρατικού σχεδίου της παραγωγής. Ούτε το ελεύθερο εμπόριο ούτε ο προστατευτισμός είναι προς το συμφέρον της εργατικής τάξης. Αυτές είναι απλώς δύο διαφορετικές οικονομικές πολιτικές με τις οποίες η άρχουσα τάξη προσπαθεί να διαχειριστεί την κρίση του καπιταλισμού. Η δική μας εναλλακτική είναι να ανατρέψουμε το σύστημα που την προκαλεί.
Κρίση νομιμοποίησης των αστικών θεσμών
Η κρίση του καπιταλισμού, ως οικονομικού συστήματος που πλέον δεν είναι ικανό να αναπτύξει ουσιαστικά τις παραγωγικές δυνάμεις και, κατά συνέπεια, δεν μπορεί να βελτιώσει το βιοτικό επίπεδο από τη μια γενιά στην επόμενη, έχει οδηγήσει σε μια βαθιά και αυξανόμενη κρίση νομιμοποίησης όλων των αστικών πολιτικών θεσμών.
Υπάρχει μια προκλητική συγκέντρωση πλούτου, με ένα μικρό αριθμό δισεκατομμυριούχων να αυξάνει τις περιουσίες του, ενώ ένας αυξανόμενος αριθμός ανθρώπων της εργατικής τάξης είναι όλο και δυσκολότερο να τα βγάλει πέρα, αντιμετωπίζοντας περικοπές, λιτότητα, μείωση της αγοραστικής δύναμης των μισθών από τον πληθωρισμό, αυξημένους λογαριασμούς ρεύματος, μια στεγαστική κρίση κλπ.
Τα ΜΜΕ, οι πολιτικοί, τα καθιερωμένα κόμματα, τα κοινοβούλια, η δικαστική εξουσία—όλοι θεωρούνται ότι εκπροσωπούν τα συμφέροντα μιας μικρής, προνομιούχας ελίτ, λαμβάνοντας αποφάσεις για να υπερασπιστούν τα στενά εγωιστικά συμφέροντά τους και όχι να υπηρετούν τις ανάγκες της πλειοψηφίας.
Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό, διότι σε κανονικές εποχές η άρχουσα τάξη κυβερνά μέσω αυτών των θεσμών, που γενικά γίνονται αποδεκτοί και θεωρούνται ότι εκπροσωπούν «τη βούληση της πλειοψηφίας». Τώρα αυτό αμφισβητείται από ολοένα και μεγαλύτερα στρώματα της κοινωνίας.
Αντί για τον κανονικό μηχανισμό της αστικής δημοκρατίας, που λειτουργεί μετριάζοντας τις ταξικές αντιθέσεις, η ιδέα της άμεσης δράσης για την επίτευξη των στόχων γίνεται όλο και πιο αποδεκτή. Ένα άρθρο στη Le Monde προειδοποιούσε τον Μακρόν στη Γαλλία ότι, εμποδίζοντας το κόμμα με τους περισσότερους εκλεγμένους βουλευτές να σχηματίσει κυβέρνηση, ρίσκαρε ο λαός να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι εκλογές είναι άχρηστες. Στις ΗΠΑ, ένας στους τέσσερις πιστεύει ότι η πολιτική βία μπορεί να δικαιολογηθεί για να «σώσει» τη χώρα, από 15% έναν χρόνο νωρίτερα.
Η άνοδος των δημαγωγών που μιλούν ενάντια στο κατεστημένο είναι ένδειξη αυτής της διάβρωσης της νομιμοποίησης της αστικής δημοκρατίας και των θεσμών της. Στο παρελθόν, όταν μια δεξιά κυβέρνηση έχανε την αξιοπιστία της, αντικαθιστώνταν από μια σοσιαλδημοκρατική «αριστερή» κυβέρνηση, και όταν αυτή απαξιωνόταν, αντικαθιστώνταν από μια συντηρητική κυβέρνηση. Αυτό δεν είναι πλέον μια αυτόματη διαδικασία.
Αντίθετα, βλέπουμε βίαιες μεταστροφές προς τα αριστερά και προς τα δεξιά, που χαρακτηρίζονται στα ΜΜΕ ως άνοδος του «πολιτικού εξτρεμισμού». Όμως η ενίσχυση των άκρων στην πολιτική δεν είναι παρά ένας τρόπος έκφρασης της διαδικασίας κοινωνικής και πολιτικής πόλωσης, που με τη σειρά της αντικατοπτρίζει μια οξυνόμενη ταξική πάλη. Η συνεπαγόμενη κατάρρευση του πολιτικού κέντρου είναι αυτό που γεμίζει την άρχουσα τάξη με τρόμο. Θέλουν να τη σταματήσουν με κάθε μέσο που διαθέτουν, αλλά αδυνατούν να το κάνουν.
Δεν είναι δύσκολο να κατανοήσει κανείς τον λόγο γι’ αυτό. Οι σημερινές κυβερνήσεις, αριστερές ή δεξιές, στην ουσία εφαρμόζουν τις ίδιες πολιτικές περικοπών και λιτότητας. Αυτό οδηγεί στη γενική απαξίωση της πολιτικής, σε σταθερή άνοδο της αποχής και στην εμφάνιση κάθε λογής τρίτων εναλλακτικών κομμάτων, συχνά εφήμερου χαρακτήρα. Οι δεξιοί δημαγωγοί έχουν μπορέσει να εκμεταλλευτούν την υπάρχουσα αντισυστημική διάθεση, λόγω και της ανικανότητας της επίσημης «Αριστεράς» να προσφέρει την οποιαδήποτε πραγματική εναλλακτική λύση.
Ο θόρυβος από το φιλελεύθερο καπιταλιστικό κατεστημένο για τον «κίνδυνο του φασισμού» και την «απειλή της Ακροδεξιάς» χρησιμεύει για να κερδίσει υποστήριξη η λογική του μικρότερου κακού, η ιδέα ότι «πρέπει όλοι να ενωθούμε για να υπερασπιστούμε τη Δημοκρατία». Αυτό, τη στιγμή που στις περισσότερες χώρες οι φιλελεύθεροι βρίσκονται στην εξουσία και πραγματοποιούν επιθέσεις στην εργατική τάξη, αναπτύσσουν τον μιλιταρισμό… και επιτίθενται στα δημοκρατικά δικαιώματα.
Έτσι, ο Τραμπ αποκαλείται «φασίστας» ή «αυταρχικός» όταν ακολουθεί πολιτικές απελάσεων πολιτών ξένης υπηκοότητας λόγω της υποστήριξής τους στην Παλαιστίνη. Πώς ονομάζουμε, λοιπόν, τις κυβερνήσεις ευρωπαϊκών χωρών που απαγορεύουν και καταστέλλουν βίαια τις διαδηλώσεις υπέρ της Παλαιστίνης; Πώς λέγεται όταν στη Γερμανία και τη Γαλλία συλλαμβάνονται και απελαύνονται πολίτες ξένης υπηκοότητας επειδή υποστηρίζουν την Παλαιστίνη;
Οι φιλελεύθεροι χρησιμοποιούν τα δικαστήρια για να εφαρμόσουν εντελώς αντιδημοκρατικά μέτρα, ώστε να εμποδίσουν πολιτικούς που δεν τους αρέσουν να θέσουν υποψηφιότητα σε εκλογές (όπως η Λεπέν στη Γαλλία) ή, όπως στην περίπτωση της Ρουμανίας, να ακυρώνουν εκλογές όταν δεν τους αρέσει το αποτέλεσμα! Και μετά ζητούν «ενότητα για την υπεράσπιση της δημοκρατίας» και «κοινό μέτωπο ενάντια στην Ακροδεξιά».
Πρόκειται για μια εγκληματική πολιτική, που στην πραγματικότητα ενισχύει την υποστήριξη προς τους δεξιούς δημαγωγούς, οι οποίοι τότε μπορούν να πουν: «Βλέπετε, Δεξιά και Αριστερά, είναι όλοι ίδιοι».
Οι κομμουνιστές θα αγωνιστούμε ενάντια σε κάθε αντιδραστικό μέτρο που στρέφεται ενάντια στα συμφέροντα της εργατικής τάξης και στα δημοκρατικά δικαιώματα, αλλά θα ήταν μοιραίο να φανεί με οποιονδήποτε τρόπο ότι στηρίζουμε τη «δημοκρατία» γενικά (που σημαίνει υποστήριξη του καπιταλιστικού κράτους) ή να μπλέξουμε τις σημαίες μας με τους φιλελεύθερους όταν αυτοί επιτίθενται στους δεξιούς δημαγωγούς.
Στην πραγματικότητα, η ελκυστικότητα των δεξιών δημαγωγών θα αποκαλύπτει πάντα τον ψευδεπίγραφο χαρακτήρα της στο βαθμό που θα συγκρούεται με την πραγματική κατάσταση. Ο Τραμπ βρίσκεται ήδη στην εξουσία στις ΗΠΑ. Έχει δώσει πολλές υποσχέσεις. Στηρίχθηκε πάνω στις προσδοκίες εκατομμυρίων ανθρώπων που νομίζουν ότι πραγματικά θα «Κάνει Μεγάλη την Αμερική Ξανά». Αλλά αυτή είναι καθαρή ψευδαίσθηση. Για τους εργαζόμενους, το να κάνουν ξανά την Αμερική μεγάλη σημαίνει αξιοπρεπείς, καλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας. Σημαίνει να μπορούν να φτάνουν στο τέλος του μήνα χωρίς να αναγκάζονται να κάνουν δύο ή τρεις διαφορετικές δουλειές, ή να πουλούν το αίμα τους για να τα βγάλουν πέρα.
Υπάρχουν ισχυρές αυταπάτες ανάμεσα σε εκατομμύρια ανθρώπους στις ΗΠΑ ότι ο Τραμπ θα φέρει πίσω τις «παλιές καλές μέρες» της μεταπολεμικής περιόδου. Αν υπάρχει κάτι βέβαιο, είναι ότι αυτό δεν πρόκειται να συμβεί. Η κρίση του καπιταλισμού σημαίνει ότι μια επιστροφή στη χρυσή εποχή της μεταπολεμικής άνθισης ή στη «λαμπρή» δεκαετία του 1920 αποκλείεται σήμερα.
Δεν αποκλείεται ότι, για ένα σύντομο χρονικό διάστημα, ορισμένα από αυτά τα μέτρα —π.χ. δασμοί που προωθούν τη βιομηχανική ανάπτυξη στις ΗΠΑ σε βάρος άλλων χωρών— μπορεί να έχουν κάποια μικρή επίδραση. Πολλοί θα δώσουν επίσης στον Τραμπ το «τεκμήριο της αθωότητας» για κάποιο διάστημα. Μπορεί ακόμα να χρησιμοποιήσει το επιχείρημα ότι είναι το κατεστημένο, το «βαθύ κράτος», που δεν τον αφήνει να εφαρμόσει τις πολιτικές του.
Αλλά μόλις η πραγματικότητα καταστεί σαφής και αυτές οι αυταπάτες διαλυθούν, το βαθιά ριζωμένο αντισυστημικό αίσθημα που οδήγησε τον Τραμπ στην εξουσία θα οδηγήσει σε απότομη στροφή προς την αντίθετη πλευρά του πολιτικού φάσματος. Θα μπορούσαμε να δούμε μια εξίσου απότομη και βίαιη στροφή του εκκρεμούς προς τα αριστερά.
Υπάρχει ένα άρθρο του Τρότσκι με τίτλο Αν η Αμερική Γινόταν Κομμουνιστική, όπου μιλά για το αμερικανικό ταπεραμέντο περιγράφοντάς το ως «ενεργητικό και βίαιο»: «Θα ήταν αντίθετο στην αμερικανική παράδοση να γίνει μια μεγάλη αλλαγή χωρίς να διαλέξουν πλευρές και να ανοίξουν κεφάλια».
Ο Αμερικανός εργάτης είναι πρακτικός και απαιτεί συγκεκριμένα αποτελέσματα. Είναι διατεθειμένος να προβεί σε δράσεις για να έρθουν αποτελέσματα. Ο Φάρελ Ντόμπς, ο ηγέτης της μεγάλης απεργίας των Teamsters στη Μινεάπολη το 1934, πέρασε κατευθείαν από το Ρεπουμπλικανικό κόμμα στο να γίνει τροτσκιστής ηγέτης. Στον απολογισμό του για την απεργία, εξηγεί το γιατί. Γι’ αυτόν, οι τροτσκιστές ήταν αυτοί που πρότειναν τις πιο πρακτικές και αποτελεσματικές λύσεις στην αντιμετώπιση των προβλημάτων που αντιμετώπιζαν οι εργάτες.
Μια εκρηκτική κατάσταση: ριζοσπαστικοποίηση της νεολαίας
Η αλήθεια είναι ότι η παγκόσμια κατάσταση εγκυμονεί επαναστατικές δυνατότητες. Το κύμα εξεγέρσεων του 2019-2020 διακόπηκε εν μέρει από τα λοκντάουν της πανδημίας COVID-19, αλλά οι συνθήκες που το πυροδότησαν δεν έχουν εκλείψει. Το 2022, η εξέγερση στη Σρι Λάνκα ανέτρεψε τον πρόεδρο με τις μάζες να εισβάλλουν στο προεδρικό μέγαρο. Οι μαζικές απεργίες ενάντια στη συνταξιοδοτική αντιμεταρρύθμιση στη Γαλλία το 2023 έβαλαν την κυβέρνηση «με την πλάτη στον τοίχο». Το 2024, οι μάζες στην Κένυα, υπό την ηγεσία της επαναστατικής νεολαίας, εισέβαλαν στο κοινοβούλιο και ανάγκασαν την κυβέρνηση να αποσύρει το νομοσχέδιο λιτότητας. Στο Μπαγκλαντές, ένα κίνημα της φοιτητικής νεολαίας που αντιμετώπισε σφοδρή καταστολή οδήγησε σε πανεθνική εξέγερση και στην ανατροπή του μισητού καθεστώτος της Χασίνα.
Κοινό χαρακτηριστικό σε όλα αυτά τα κινήματα είναι ο πρωταγωνιστικός ρόλος που διαδραματίζει η νεολαία. Όποιος είναι κάτω των 30 έχει ζήσει όλη του την πολιτικά συνειδητή ζωή σε μια κατάσταση που χαρακτηρίστηκε από την κρίση του 2008, την πανδημία τoy COVID-19, τον πόλεμο στην Ουκρανία και τη σφαγή στη Γάζα.
Πρόσφατα έχουμε δει σημαντικά μαζικά κινήματα στην Τουρκία, τη Σερβία και την Ελλάδα. Στην περίπτωση της Ελλάδας, η οργή κατά της συγκάλυψης του σιδηροδρομικού δυστυχήματος στα Τέμπη, συνδυασμένη με τον συσσωρευμένο θυμό από τη μαζική φτωχοποίηση που προκλήθηκε από τη μόνιμη λιτότητα και το βαθύ αδιέξοδο του ελληνικού καπιταλισμού, οδήγησε σε μια τεράστια γενική απεργία και στις μεγαλύτερες διαδηλώσεις στη χώρα από την πτώση της δικτατορίας. Ο μαζικός χαρακτήρας της γενικής απεργίας, που περιέλαβε όχι μόνο την εργατική τάξη αλλά και άλλα στρώματα της κοινωνίας (μικρομαγαζάτορες κλπ.), δείχνει τον πραγματικό συσχετισμό δύναμης στη σύγχρονη καπιταλιστική κοινωνία. Όταν κινείται η εργατική τάξη, μπορεί να τραβήξει πίσω της όλα τα καταπιεσμένα στρώματα.
Στη Σερβία, το κίνημα που ξέσπασε μετά την κατάρρευση του στεγάστρου του σταθμού στο Νόβι Σαντ έχει δημιουργήσει μια επαναστατική κρίση, με τη μεγαλύτερη διαδήλωση στην ιστορία της χώρας. Οι φοιτητές έπαιξαν αποφασιστικό ρόλο, καταλαμβάνοντας τα πανεπιστήμια και οργανωνώμενοι μέσω φοιτητικών συνελεύσεων. Οι διαδηλώσεις έχουν ήδη ρίξει την κυβέρνηση. Οι φοιτητές συνειδητά προσπαθούν να επεκτείνουν το κίνημα στην εργατική τάξη και τον λαό γενικότερα με τη δημιουργία zborovi, μαζικών συνελεύσεων σε πόλεις και χωριά αλλά και σε ορισμένους χώρους εργασίας.
Και τα δύο αυτά κινήματα αναδεικνύουν δύο βασικά χαρακτηριστικά της τρέχουσας κατάστασης: την τεράστια δυνητική δύναμη της εργατικής τάξης και το κυρίαρχο ειδικό κοινωνικό βάρος της από τη μία πλευρά, και την εξαιρετική αδυναμία του υποκειμενικού παράγοντα από την άλλη.
Επιπλέον, στρώματα της νεολαίας έχουν ριζοσπαστικοποιηθεί και λόγω ζητημάτων δημοκρατικών δικαιωμάτων, με το μαζικό γυναικείο κίνημα ενάντια στη βία και τις διακρίσεις (Μεξικό, Ισπανία), για την υπεράσπιση του δικαιώματος στην άμβλωση (Αργεντινή, Χιλή, Ιρλανδία, Πολωνία), για τον γάμο ομόφυλων ζευγαριών (Ιρλανδία), με το μαζικό κίνημα ενάντια στην αστυνομική βία κατά των μαύρων (ΗΠΑ και Βρετανία) κλπ.
Η κλιματική κρίση έχει επίσης γίνει παράγοντας ριζοσπαστικοποίησης για αυτή τη γενιά νέων ανθρώπων που αισθάνονται πολύ έντονα, και δικαίως, ότι αν δεν αλλάξουν τα πράγματα ριζικά, η ζωή στη Γη απειλείται και ότι ο φταίχτης είναι το σύστημα.
Η υποκρισία και τα δύο μέτρα και σταθμά του ιμπεριαλισμού σχετικά με τη σφαγή στη Γάζα, τους λεγόμενους «διεθνείς κανόνες» και την αστυνομική καταστολή του κινήματος αλληλεγγύης προς την Παλαιστίνη έχουν ανοίξει τα μάτια τους στη φύση του καπιταλιστικού κράτους, των καπιταλιστικών ΜΜΕ και των διεθνών θεσμών.
Ένα αυξανόμενο τμήμα της νεολαίας ταυτίζεται με τις κομμουνιστικές ιδέες ως την πιο ριζοσπαστική εναλλακτική ενάντια στο καπιταλιστικό σύστημα. Δεν πρόκειται για πλειοψηφία, ούτε καν ανάμεσα στη νεολαία, αλλά σίγουρα είναι μια σημαντική εξέλιξη.
Η κατάρρευση του σταλινισμού βρίσκεται τώρα 35 χρόνια πίσω μας, οπότε για αυτή τη γενιά η προπαγάνδα της άρχουσας τάξης για την «αποτυχία του σοσιαλισμού» έχει ελάχιστη σημασία. Αυτό που τους ανησυχεί και έχουν βιώσει άμεσα είναι η αποτυχία του καπιταλισμού!
Κρίση ηγεσίας
Υπάρχει συσσώρευση εύφλεκτου υλικού σε ολόκληρο τον κόσμο. Η κρίση του καπιταλιστικού συστήματος σε όλες τις εκφάνσεις του έχει πυροδοτήσει τον έναν επαναστατικό ξεσηκωμό μετά τον άλλον. Η λεγόμενη φιλελεύθερη παγκόσμια τάξη πραγμάτων, που διαμόρφωσε τον κόσμο επί δεκαετίες, καταρρέει μπροστά στα μάτια μας. Η στροφή προς τον προστατευτισμό και τους εμπορικούς πολέμους δημιουργεί τεράστια οικονομική αναταραχή.
Το ερώτημα που πρέπει να θέσουμε στον εαυτό μας δεν είναι αν θα υπάρξουν επαναστατικά κινήματα την περίοδο που ανοίγεται μπροστά μας. Αυτό είναι βέβαιο. Το ερώτημα είναι αν αυτά θα καταλήξουν σε μια νίκη της εργατικής τάξης.
Έχουμε δει σειρά επαναστατικών κινημάτων και εξεγέρσεων τα τελευταία 15 χρόνια. Αυτά έχουν δείξει τον τεράστιο επαναστατικό ενθουσιασμό και τη δύναμη των μαζών μόλις αρχίσουν να κινούνται. Κατόρθωσαν να υπερνικήσουν τη βίαιη καταστολή, τις καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, τα μπλακάουτ στα μέσα επικοινωνίας και τα πιο αυταρχικά καθεστώτα. Όμως, τελικά, κανένα από αυτά δεν οδήγησε την εργατική τάξη στην εξουσία.
Αυτό που έλειπε, σε καθεμία περίπτωση, ήταν μια επαναστατική ηγεσία ικανή να οδηγήσει το κίνημα στη λογική του κατάληξη. Η αραβική επανάσταση του 2011 κατέληξε σε καταπιεστικά βοναπαρτιστικά καθεστώτα (Αίγυπτος, Τυνησία) ή ακόμα χειρότερα, σε αντιδραστικούς εμφυλίους πολέμους (Λιβύη και Συρία). Η χιλιανή εξέγερση οδηγήθηκε πίσω στο ασφαλές κανάλι του αστικού κοινοβουλευτισμού. Η σουδανική επανάσταση επίσης κατέληξε σε έναν εντελώς αντιδραστικό εμφύλιο πόλεμο.
Ο Τρότσκι έγραφε στο «Μεταβατικό Πρόγραμμα» ότι «η ιστορική κρίση της ανθρωπότητας ανάγεται στην κρίση επαναστατικής ηγεσίας». Τα λόγια του είναι σήμερα πιο αληθινά από ποτέ. Ο υποκειμενικός παράγοντας —δηλαδή, μια οργάνωση επαναστατικών στελεχών ριζωμένη στην εργατική τάξη— είναι εξαιρετικά αδύναμος σε σύγκριση με τα κολοσσιαία καθήκοντα που θέτει η Ιστορία. Επί δεκαετίες, παλεύαμε ενάντια στο ρεύμα και μας πήγαιναν πίσω ισχυρά κύματα της αντικειμενικής κατάστασης.
Αυτό αναπόφευκτα σημαίνει ότι οι επερχόμενες επαναστατικές κρίσεις δεν θα επιλυθούν βραχυπρόθεσμα. Επομένως, έχουμε μπροστά μας μια παρατεταμένη περίοδο ανόδων και πτώσεων, προχωρημάτων και ηττών. Αλλά μέσα από όλες αυτές τις διαδικασίες, η εργατική τάξη θα μάθει και η πρωτοπορία της θα ενισχυθεί. Τώρα πια, το ρεύμα της Ιστορίας αρχίζει να ρέει με το μέρος μας και θα μπορούμε να κολυμπήσουμε με το ρεύμα, όχι αντίθετα σε αυτό.
Το καθήκον μας είναι να συμμετέχουμε, πλάι στις μάζες της εργατικής τάξης, και να συνδέσουμε το ολοκληρωμένο πρόγραμμα της σοσιαλιστικής επανάστασης με τον ακατέργαστο πόθο των πιο προχωρημένων στοιχείων για μια θεμελιώδη επαναστατική αλλαγή.
Η ίδρυση της Επαναστατικής Κομμουνιστικής Διεθνούς το 2024 ήταν ένα πολύ σημαντικό βήμα και δεν πρέπει να υποτιμούμε όσα έχουμε πετύχει: μια διεθνή οργάνωση στέρεα βασισμένη στη μαρξιστική θεωρία. Την τελευταία περίοδο έχει αυξηθεί σημαντικά ο αριθμός των μελών μας. Παρ’ όλα αυτά, πρέπει να διατηρούμε την αίσθηση του μέτρου: οι δυνάμεις μας παραμένουν εντελώς ανεπαρκείς για τα καθήκοντα που μας περιμένουν.
Η αδυναμία του υποκειμενικού παράγοντα σημαίνει αναπόφευκτα ότι την επόμενη περίοδο η ριζοσπαστικοποίηση των μαζών θα εκφραστεί με ανόδους και πτώσεις νέων αριστερών ρεφορμιστικών σχηματισμών και ηγετών. Κάποιοι απ’ αυτούς μπορεί ακόμη να χρησιμοποιούν ιδιαίτερα ριζοσπαστική ρητορική, αλλά όλοι θα έρθουν αντιμέτωποι με τους θεμελιώδεις περιορισμούς του ρεφορμισμού: την αδυναμία τους να θέσουν το βασικό ζήτημα της ανατροπής του καπιταλιστικού συστήματος και της κατάκτησης της εξουσίας από την εργατική τάξη. Γι’ αυτόν τον λόγο η προδοσία είναι εγγενής στον ρεφορμισμό. Αλλά για ένα διάστημα, κάποιοι από αυτούς τους σχηματισμούς και ηγέτες θα προκαλέσουν ενθουσιασμό και θα βρουν μαζική υποστήριξη.
Πρέπει να υπάρχει μία αίσθηση του επείγοντος για το χτίσιμο της οργάνωσης παντού. Δεν είναι το ίδιο να έχεις 100, 1.000 ή 10.000 μέλη όταν ξεσπάσουν ξανά μαζικές εξεγέρσεις. Μια οργάνωση 1.000 εκπαιδευμένων στελεχών στην αρχή της Μπολιβαριανής επανάστασης στη Βενεζουέλα, ή μια οργάνωση 5.000 στελεχών με ρίζες στην εργατική τάξη όταν ο Κόρμπιν κέρδισε την ηγεσία του Εργατικού Κόμματος στη Βρετανία, θα μπορούσε να είχε μεταμορφώσει την κατάσταση. Το λιγότερο, με ορθή πολιτική και προσέγγιση του μαζικού κινήματος, αυτές οι οργανώσεις θα μπορούσαν να έχουν εξελιχθεί σε σημαντική δύναμη στο εσωτερικό του εργατικού κινήματος, και να αρχίσουν να γίνονται σημείο αναφοράς για πλατύτερα στρώματα.
Υπό τις κατάλληλες συνθήκες, στη φωτιά των γεγονότων, ακόμη και μια σχετικά μικρή οργάνωση μπορεί να μετασχηματιστεί σε μια πολύ μεγαλύτερη και να παλέψει για την κατάκτηση της ηγεσίας των μαζών. Αυτό ανήκει στο μέλλον. Το καθήκον τώρα είναι η υπομονετική δουλειά ένταξης μελών, και πάνω απ’ όλα εκπαίδευσης και προετοιμασίας των στελεχών, ιδιαίτερα ανάμεσα στην εργατική και τη φοιτητική νεολαία.
Μια οργάνωση που είναι στέρεα ριζωμένη στις μάζες και εξοπλισμένη με τη μαρξιστική θεωρία θα μπορεί να ανταποκρίνεται γρήγορα στις απότομες αλλαγές και στροφές της κατάστασης. Αλλά μια επαναστατική ηγεσία δεν μπορεί να προκύψει αυτοσχέδια όταν ξεσπάσουν τα επαναστατικά γεγονότα. Πρέπει να έχει χτιστεί εκ των προτέρων. Αυτό είναι το πιο επείγον καθήκον που αντιμετωπίζουμε σήμερα. Από την επιτυχία ή την αποτυχία μας τελικά εξαρτάται ολόκληρη η κατάσταση. Αυτή η ιδέα πρέπει να είναι η κύρια κινητήρια δύναμη πίσω από όλη τη δουλειά, τις θυσίες και τις προσπάθειές μας. Με την αναγκαία αποφασιστικότητα και επιμονή, μπορούμε να τα καταφέρουμε και θα τα καταφέρουμε.

Εγκρίθηκε από τη Διεθνή Εκτελεστική Επιτροπή, 4 Ιουνίου 2025

Join us

Read More